Er ■unglyndi me­al flugmanna eitthva­ leyndarmßl?

áHi­ sorglega flugslys sem ßtti sÚr sta­ Ý fr÷nsku ÷lpunum hinn 25. ars 2015 vakti upp ■ß spurningu hvort flugmenn skuli vera vi­ st÷rf ef ■eir eiga vi­ ■unglyndi e­a ge­sj˙kdˇma a­ strÝ­a. Eins og sta­fest var ■jß­ist a­sto­arflugma­urinn Ý ofangreindu slysi af alvarlegu ■unglyndi me­ sjßlfsvÝgshugsunum.

Flugmenn bera margfalda ßbyrg­ ß lÝfi annarra Ý starfi sÝnu. Sama gildir reyndar um řmsar a­rar starfsstÚttir sem sinna ßbyrg­afullum st÷rfum ■ar sem mannslÝf eru Ý hŠttu ef starfinu er ekki sinnt sem skyldi. ١tt flugma­ur ■jßist af ■unglyndi ■ř­ir ■a­ ■ˇ ekki a­ hann sÚ ■ar me­ ˇhŠfur til vinnu me­ ßbyrg­ ß mannslÝfum. RŠ­st ■a­ af ßstandi hans hverju sinni hvort af honum e­a sj˙kdˇmsßstandi hans stafar hŠtta.

Andlega veika einstaklinga er finna innan allra stÚtta og ß ÷llum aldri. Konur eru a­ vÝsu tvisvar sinnum lÝklegri en karlmenn me­ a­ ■rˇa me­ sÚr ■unglyndi. ┴ ═slandi ■jßst um ■a­ bil 12-18 ■˙sund manns af ■unglyndi ß hverjum tÝma. Fj÷lmargir sem eiga vi­ ge­sj˙kdˇma a­ strÝ­a reyna a­ fela veikindi sÝn ■vÝ fordˇmar hÚr ß landi eru enn mj÷g algengir. Mannleg samkennd og ßbyrg­artilfinning vÝkur mj÷g seint fyrir ge­rŠnum truflunum frß sjˇnarhˇli ■ess veika.

Ůrßtt fyrir algengi ge­rŠnna sj˙kdˇma er ■a­ hins vegar afar fßtÝtt a­ slÝk vandamßl skapi alvarlegt hŠttußstand og enn sÝ­ur a­ ■a­ lei­i til slyss. En ß me­an lÝkur ß svo alvarlegum vanda eru til sta­ar ■ß er nau­synlegt a­ gera ■a­ sem Ý mannlegu valdi stendur til ■ess a­ koma Ý veg fyrir a­ hann lei­i til skelfilegra aflei­inga. Truflun eins og s˙ sem vir­ist hafa leitt til tortÝmingar Germanwings 4U 9525 ver­ur a­ teljast afar sjaldgŠf.

BandarÝskir vÝsindamenn ranns÷ku­u ß ßrunum 1956- 2012 tÝ­ni flugslysa sem sem hŠgt er a­ rekja til sjßlfsvÝga hjß flugm÷nnum. Ni­urst÷­urnar sřna a­ sjßlfsvÝg voru orsakavaldur Ý innan vi­ 1% flugslysa ■ar Ý landi (24/7,244 tilfella). ═ ■eim tilfellum sem slÝkt ger­ist var oftast um unga flugmenn (karla) a­ rŠ­a og einkennandi var a­ flest slysin ur­u ß tÝmabilinu oktˇber-mars. Algengast var Ý ■essum sjßlfsvÝgsflugum a­ flugvÚlunum var flogi­ ß fjall, opin svŠ­i, vatn e­a byggingar. Flugmennirnir ßttu ■a­ sameiginlegt a­ eiga vi­ persˇnluleg vandamßl a­ strÝ­a, ■eir voru anna­ hvort einhleypir, frßskyldir e­a ekklar. Ůunglyndi og ge­rŠn vandamßl fylgja oft Ý kj÷lfar slÝkra ßfalla.

BandarÝsk flugmßlayfirv÷ld (FAA) tilkynntu Ý aprÝl 2010 a­ ■au myndu taka til greina og veita undan■ßgu flugm÷nnum er vegna vŠgs til mi­lungs ■unglyndis tŠkju inn ■unglyndislyf. Gßtu flugmenn n˙ fari­ fram ß leyfi til starfa ■rßtt fyrir notkun eftirfarandi fj÷gurra ■unglyndislyfja: Fluoxetine (Prozac), Sertraline (Zoloft), Citalopram (Celexa) e­a Escitalopram (Lexapro.Fram til ßrsins 2010 haf­i ÷ll lyfjame­fer­ vegna ■unglyndis kosta­ flugmenn starfi­.

Hvernig er hŠgt a­ fyrirbyggja flugslys af ■essum toga?

Fyrst og fremst ■arf a­ efla skimun fyrir ge­sj˙kdˇmum hjß flugm÷nnum. Hinga­ til hafa flugmenn svara­ skriflega spurningum er var­a andlega lÝ­an Ý reglubundnum lŠknissko­unum. Tr˙lega er s˙ skimun of takm÷rku­ til ■ess a­ greina andlega lÝ­an, hva­ ■ß ge­sj˙kdˇma. Me­ skriflegum sv÷rum getur flugma­urinn fali­ lÝ­an sÝna, me­vita­ e­a ˇme­vita­. SlÝkt er mun erfi­ara a­ fela Ý vi­tali vi­ ■jßlfa­an sÚrfrŠ­ing. Flugmenn geta, eins og allir a­rir, leita­ til almennra ge­lŠkna, fengi­ greiningu ß sj˙kdˇmsßstandi sÝnu og vi­eigandi me­fer­ ef ■ess ■arf. Allar upplřsingar sem fßst vi­ slÝka rannsˇkn eru skrß­ar Ý sj˙kraskrß. Upplřsingarnar eru ■ar a­gengilegar ÷llum ■eim me­fer­ara­ilum sem hafa til ■ess fyrirfram skilgreindan a­gang ■egar ■ess er ■÷rf, innan vi­komandi stofnunar.

Ef flugma­ur er greindur me­ ge­sj˙kdˇm (sama hver s˙ greining er) ß samkvŠmt gildandi reglum a­ tilkynna sj˙kdˇmsgreininguna til yfirlŠknis Samg÷ngustofu(ß­ur Flugmßlastjˇrn). Ůar er tilkynningaskyldan ofar ■agnarskyldu lŠknis. YfirlŠknir metur sÝ­an hvort erindi­ ■urfi a­ fara lengra. Ef ge­lyfi er ßvÝsa­ ß flugmann er honum skylt a­ tilkynna lyfjame­fer­ina til yfirlŠknis ■vÝ flugma­urinn ■arf undan■ßgu til starfa vi­ slÝkar a­stŠ­ur. M÷rg ge­lyf eru leyfileg fyrir starfandi flugmenn. Ef ge­lŠknir sem hefur flugmann Ý me­fer­, telur a­ hann sÚ ekki fŠr um a­ sinna starfi sÝnu s÷kum vanlÝ­unar og almannaheill gŠti hugsanlega veri­ stefnt Ý vo­a, ber honum a­ tilkynna ■a­ til flugmßlayfirvalda. (HÚr er ßtt vi­ alvarleg veikindi sem geta leitt til sjßlfvÝgstilrauna).

Engin slÝk tilkynning barst Ý tilfelli ■řska flugmannsins enda eru reglur Ý Ůřskalandi stÝfari en hÚr ß landi var­andi ■agnarskyldu lŠkna, ■rßtt fyrir ˇgn vi­ almannaheill. Tr˙lega ver­a ■Šr reglur endursko­a­ar Ý kj÷lfar h÷rmunganna.


L÷g um vinnuvernd fyrir flugfreyjur og- ■jˇna

Flugfreyju og ľ■jˇnastarfi­ er skemmtilegt og fj÷lbreytt starf ■ar sem engin flugfer­ er eins. VinnufÚlagarnir eru upp til hˇpa frßbŠrir og ekki spillir fyrir a­ Ý starfinu gefst kostur ß a­ fer­ast vÝ­a um heim. Ůa­ kemur ■vÝ ekki ß ˇvart a­ fˇlk me­ ˇlÝkan bakgrunn sŠki Ý starfi­ sem hefur lengi fylgt ßkve­inn Švintřraljˇmi. LÝti­ er hins vegar rŠtt um erfi­ar starfsa­stŠ­ur og ■ß sta­reynd a­ starfsumhverfi okkar er me­ versta mˇti. SamkvŠmt Business Insider UK eru vinnua­stŠ­ur flugfreyja og ľ ■jˇna Ý ÷­ru sŠti yfir verstu starfsa­stŠ­ur Ý hinum vestrŠna heimi og eru starfsmenn kjarnorkuvera til samanbur­ar Ý 14. sŠti. (sjß http://uk.businessinsider.com/the-most-unhealthy-jobs-in-america-2015-11?r=US&IR=T%2F#1-dentists-dental-surgeons-and-dental-assistants-27)

Vi­ mat ß starfsumhverfi flugfreyja og- ■jˇna vegur ■ungt ■a­ geislamagn sem flugßhafnir ver­a fyrir Ý flugi og hversu ˙tsett vi­ erum fyrir sřkingum, smitsj˙kdˇmum og mengun um bor­. Skal ■vÝ engan undra a­ flugßhafnir flokkist sem geislastarfsmenn og ver­i fyrir meiri geislun en t.d. geislafrŠ­ingar ß sj˙krah˙sum og starfsmenn kjarnorkuvera. SamkvŠmt nřlegri bandarÝskri rannsˇkn fß flugfreyjur og -■jˇnar allt a­ fjˇrum sinnum oftar kvef en a­rar starfsstÚttir og margir eru me­ krˇnÝskt lungnakvef. Rannsˇknir sřna jafnframt a­ flugfreyjur eru lÝklegri en a­rar konur a­ ■rˇa me­ sÚr krabbamein Ý brjˇsti, legi e­a eggjastokkum sem rekja mß til geimgeislunar. Ůß eru sto­kerfisverkir og mei­sli algengari hjß flugfreyjum og -■jˇnum en ÷­rum starfsstÚttum sem rekja mß til sÝendurtekinna hreyfinga Ý starfi, vinnua­st÷­u og vinnußlags.

áHva­a l÷g og reglur gilda um vinnuumhverfi flugfreyja og-■jˇna?

═ kafla 6 Ý l÷gum um loftfer­ir (60/1998) er fjalla­ um vinnuumhverfi ßhafna um bor­ og hefur Samg÷ngustofa eftirlitsskyldu. ═ Vinnuverndarl÷gunum (l÷g nr. 46/1980 um a­b˙na­, hollustuhŠtti og ÷ryggi ß vinnust÷­um 46/1980) sem nß til allra starfsmanna ß landi sinnir Vinnueftirliti­ hins vegar eftirliti. Ůegar l÷gin eru borin saman hallar mj÷g ß flugßhafnir oft ■vÝ mi­ur ß kostna­ heilsu ■eirra. Flugrekendum ber a­ fara eftir l÷gum og ■vÝ er mikilvŠg a­ l÷gin tryggi ÷ruggt og heilsusamlegt vinnuumhverfi. Brřnt er a­ endursko­a l÷gin og tryggja flugßh÷fnum nau­synlega vinnuvernd og ■ar getur ÷flugt stÚttarfÚlag skipt sk÷pum til a­ ■rřsta ß um ˙rbŠtur. Jafnframt er nau­synlegt a­ efla forvarnir me­al flugfreyju og ľ■jˇnahˇpsins ■vÝ ■annig mß a­ hluta fyrirbyggja heilsufarssker­ingu sem rekja mß til starfstengdrasj˙kdˇma og slysa.

Me­ reglulegum rannsˇknum mß safna mikilvŠgum g÷gnum um helstu hŠttur Ý vinnuumhverfinu og atvinnutengda sj˙kdˇma Ý okkar r÷­um og nota til ˙rbˇta. Heilsan er ■a­ dřrmŠtasta sem vi­ eigum og Štti ÷ryggi og heilbrig­i fÚlagsmanna a­ vera stˇr ■ßttur Ý starfi stÚttarfÚlagsins okkar. TÝmabŠrt er a­ stofna heilbrig­isnefnd sem vinnur markvisst a­ heilsuvernd stÚttarinnar og gefa heilsu fÚlagsmanna auki­ vŠgi.


Getur Melatonin bŠtt svefn flugßhafna?

Heilsa fˇlks og vellÝ­an helst Ý hendur vi­ svefninn sem er mj÷g reglulegt fyrirbŠri og stjˇrnast a­ miklu leyti af tÝma sˇlarhringsins og v÷kutÝma. Ůessar daglegu reglubundnu breytingar ß lÝkamlegri og andlegri starfsemi hafa me­al annars ßhrif ß fŠrni fˇlks, einbeitingu og ßrvekni eftir hvenŠr sˇlarhringsins er vaka­ og lengd v÷kutÝma. Einstaklingur sem hefur vaka­ lengi hefur minni fŠrni, gerir frekar mist÷k og er lÝklegri til a­ sofna en sß sem hefur vaka­ skemur. ┴ nˇttunni ■egar lÝkamshiti og ÷nnur starfsemi er Ý lßgmarki dregur enn frekar ˙r ßrvekni og ■÷rfin fyrir svefn eykst. LÝkamsklukka střrir ■vÝ hvenŠr vi­ v÷kum og sofum og stjˇrnast h˙n a­ miklu leyti af birtubreytingum Ý umhverfinu sem hafa ßhrif ß framlei­slu hormˇnsins melatonin.

Melatonin myndast Ý heilak÷ngli Ý heilanum og stjˇrnar svefni og v÷ku. Undir e­lilegum kringumstŠ­um fer framlei­sla ß hormˇninu af sta­ ■egar tekur a­ skyggja. Styrkur ■ess er mestur ß nˇttunni milli klukkan 01-03 en lŠkkar svo eftir ■vÝ sem lÝ­ur ß nˇttina og er framlei­slan Ý lßgmarki um klukkan nÝu.

Svefnmynstri ■eirra sem sofa e­lilega mß skipta Ý 5 stig. Stig 1 (1% svefnsins) er lÚttasti svefninn, stig 2 (50%), stig 3-4 (20%) er dj˙psvefn og stig 5 (25%) er draumsvefn e­a svokalla­ur REM-svefn. Tali­ er a­ draumsvefn og dj˙psvefn (svefnstig 3-5) sÚu mikilvŠgustu svefnstigin og hafa rannsˇknir sřnt a­ ef fˇlk fŠr of lÝtinn svefn sem sker­ir ■essi svefnstig ver­ur ■a­ a­ bŠta sÚr ■a­ upp me­ lengri svefn nŠstu nˇtt e­a nŠtur.

DŠgursveifla fˇlks getur veri­ misl÷ng sem hefur ßhrif ß getu ■ess til a­ a­lagast breytilegum vinnu- og svefntÝma. Ůeir sem eru me­ stutta dŠgursveiflu eru ßrrisulir og kv÷ldsvŠfir en ■eir sem eru me­ langa dŠgursveiflu eiga au­velt me­ a­ vaka langt fram ß kv÷ld og sofa fram eftir.

Helmingur af vinnutÝma flugßhafna er a­ nˇttu til sem veldur ■reytu, svefnskorti og truflar e­lilegt svefnmynstur. ┴ nŠturflugum lŠ­ist ■reytan aftan a­ fˇlki og ekki hjßlpar til a­ vinna Ý um 8000 fetum. Ůeir sem eru ekki lÝkamlega gˇ­u formi eru Ý meiri hŠttu ß a­ ver­a fyrir vŠgum s˙refnisskorti um bor­ ßn ■ess a­ ßtta sig ß ■vÝ en lßg s˙refnismettun eykur ß ■reytu og slen.

Ůotuveiki (jet-lag) er gott dŠmi um erfi­leika vi­ a­ reyna a­ sofa og vaka ß ÷­rum tÝmum en lÝkamsklukkan segir til um. L÷ng flug yfir m÷rg tÝmabelti hvort heldur til austur e­a vesturs trufla lÝkamsklukkuna. Ůegar flogi­ er til a­ mynda til Denver ■ar sem er enn dagur en nˇtt ß okkar tÝma dregur ˙r e­lilegri framlei­slu ß melatonin sem getur skapa­ togstreitu milli lÝkamsklukku og langs v÷kutÝma. HvÝldarstoppin eru yfirleitt of stutt til a­ hŠgt sÚ a­ a­lagast sta­artÝma og erfitt getur veri­ a­ halda lÝkamsklukkunni ß Ýslenskum sta­artÝma vegna birtu. Draga mß ˙r ßhrifum me­ ■vÝ a­ for­ast birtuna eftir lendingu og nota sˇlgleraugu. Ljˇs frß rafmagnstŠkjum svo sem t÷lvu, lampa, sÝma e­a sjˇnvarpi hŠgir lÝka ß framlei­slu melatonins og ■vÝ er fˇlki rß­lagt a­ nota ekki Ý rafmagnstŠki klukkustund ß­ur en ■a­ fer a­ sofa.

á

Um melatonin

Nßtt˙rleg framlei­sla ß melatonin minnkar me­ aldrinum sem getur skřrt svefnleysi og svefnvandamßl hjß 55 ßra og eldri. Kaffi, ßfengi og sum lyf geta dregi­ ˙r framlei­slu ß melatonin. Tv÷ lÚttvÝnsgl÷s a­ kv÷ldi minnka til a­ mynda melatonin framlei­slu um 41% ß mi­nŠtti og hafa asperin og ibuprofen s÷mu ßhrif. HŠgt er a­ auka nßtt˙rlega framlei­slu melatonins me­ neyslu ß ßkve­num fŠ­utegundum svo sem: h÷frum, hrÝsgrjˇnum, engifer, tˇm÷tum, b÷nunum og byggi. Einnig eykur B3, B6, kalsÝum og magnesÝum undir framlei­slu ß melatonini.

Sumir nřta sÚr melatonin til ■ess a­ sofna fyrr og bŠta gŠ­i svefns fyrir og eftir flug. Helstu kostir melatonins eru a­ ■a­ getur hjßlpa­ fˇlki a­ sofna og bŠtt gŠ­i svefnsins ßn ■ess a­ hafa ßhrif ß svefnmynstri­. Ëkostir melatonins eru hins vegar a­ ef ■a­ er teki­ inn ß r÷ngum tÝma, t.d. a­ morgni e­a fyrrpart dags sem er ß skj÷n vi­ lÝkamsklukkuna getur ■a­ valdi­ ■reytu og einbeitingarskorti ■egar ßrveknin ■arf a­ vera gˇ­.

Helstu aukaverkanir af innt÷ku ß meletonin eru: h÷f­uverkur, ˇgle­i, martra­ir, bakverkir og li­verkir. Melatonin hefur einnig ßhrif ß framlei­slu annarra hormˇna lÝkamans svo sem framlei­slu kvennhormˇna (LH, FSH, estrogen og progesteron) sem getur valdi­ seinkun ß egglosi hjß konum og jafnvel virka­ eins og getna­arv÷rn. Barnshafandi konur og ■Šr sem eru Ý barneignarhuglei­ingum Šttu ■vÝ ekki a­ taka ■a­ inn.

Munurinn ß skammvinnum svefnlyfjum og melatonin er a­ ■a­ sÝ­arnefnda virkar skemur og veldur sÝ­ur lyfja■unga svo fremi sem ■a­ er teki­ inn ß rÚttum tÝma og Ý rÚttum skammti fyrir svefn. HÚr ß landi og Ý Evrˇpu er hormˇni­ flokka­ sem lyf og er lyfse­ilskylt en Ý BandarÝkjunum er ■a­ selt sem fŠ­ubˇtarefni.

Minna eftirlit er me­ fŠ­ubˇtarefnum heldur en lyfjum og hafa sřnat÷kur frß apˇtekum (e. drugstore) Ý BandarÝkjunum sem selja 3, 5 og 10 milligramma t÷flur me­al annars leitt Ý ljˇs minni gŠ­i og ˇnßkvŠma skammtastŠr­ hjß sumum framlei­endum. Ekki er mŠlt me­ innt÷ku ß stŠrri en 3 milligramma skammti sem lÝkist hßmarksframlei­slu lÝkamans ß hormˇninu.

Fyrir ■ß sem vilja prˇfa melatonin er Šskilegt a­ gera ■a­ ß frÝdegi til a­ ßtta sig ß verkun ■ess og getur ■a­ teki­ 10-15 skipti ß­ur en ■a­ nŠr fullri virkni og valdi ■eim svefnh÷fga sem sˇst er eftir.

Rannsˇknir Erlend rannsˇkn ß flugm÷nnum sem fˇru Ý morgunflug (mŠting klukkan 04-06) sřndi a­ melatonin hjßlpa­i ■eim sem ßttu erfitt me­ a­ sofna fyrir morgunflugi­. Ůeir sem tˇku ■a­ inn sofnu­u fyrr og svßfu lengur en ■eir sem ekki tˇku inn hormˇni­. Jafnframt kom Ý ljˇs a­ margir tˇku hormˇni­ of seint inn ■annig a­ of miki­ magn var enn Ý blˇ­i ■egar kom a­ fˇtafer­atÝma sem getur haft ßhrif ß fŠrni, einbeitingu og ßrvekni.

Ůriggja milligramma skammtur af melatonin er 8-10 klukkustundir Ý blˇ­i eftir innt÷ku sem ■ř­ir a­ ef vakna ■arf klukkan fimm a­ morgni Štti ekki a­ taka hormˇni­ inn eftir klukkan nÝu a­ kv÷ldi. Nřleg bandarÝsk rannsˇkn (2009) sřnir a­ 20 % flugfreyja- og ■jˇna nota melatˇnin sem er a­eins hŠrra hlutfall en Ý rannsˇkn ß Ýslenskum flugfreyjum- og ■jˇnum. Ůar kom Ý ljˇs a­ um 10% Ýslenskra flugfreyja (enginn flug■jˇnn tˇk inn melatonin) taka inn melatˇnÝn fyrir morgunflug og frekar eldri freyjur en ■Šr yngri sem kemur ekki ß ˇvart ■ar sem dregur ˙r nßtt˙rulegri framlei­slu eftir 55 ßra aldurinn (2013). ŮŠr sem tˇku inn melatonin voru hins vegar ■reyttari Ý morgunflugum mi­a­ vi­ ■Šr sem ekki notu­u hormˇni­ sem bendir til a­ veri­ sÚ a­ taka ■a­ inn of seint ß kv÷ldin.

Rannsˇknir benda til a­ ■eir sem ■jßst af svefnleysi hafi minna meltˇnin Ý blˇ­i en ■eir sem ekki glÝma vi­ svefnerfi­leika. Nřlegar rannsˇknir ß Alzheimersj˙klingum sřna ˇvenjulÝti­ magn melatonin Ý blˇ­i ■eirra. Jafnframt a­ karlmenn sem mŠlast me­ melatonin yfir me­allagi eru Ý marktŠkt minni ßhŠttu a­ greinast me­ bl÷­ruhßlskrabbamein.

Er melatonin heppilegt fyrir flugßhafnir?

═ ljˇsi ■ess hve lengi meltonin er Ý blˇ­i eftir innt÷ku gŠtu einhverjir haldi­ a­ ■a­ sÚ ekki heppilegt fyrir flugßhafnir en svo ■arf ekki a­ vera svo fremi sem hormˇni­ er teki­ inn ß rÚttum tÝma. Vegna ■essa hafa BandarÝsk flugmßlayfirv÷ld ekki mŠlt me­ notkun ß melatonin ■ar sem r÷ng notkun getur haft ßhrif ß fŠrni og einbeitingu flugßhafna sem ■urfa ßvallt a­ vera me­ ßrveknina Ý lagi. Ůß hafa fßar langtÝma rannsˇknir veri­ ger­ar ß ßhrifum melatonins ß flugßh÷fnum. A­alatri­i­ er hins vegar hvort sem um er a­ rŠ­a melatonin, svefnlyf e­a ÷nnur lyf sem geta bŠtt hvÝld milli flugfer­a ■ß er nau­synlegt a­ ■ekkja virkni ■eirra vel og gŠta ■ess a­ ßhrifum ■eirra sÚ loki­ ■egar vinnuvakt hefst.

HEIMILDIR

1. Avers, K. B., King, S. J., Nesthus, T. E., Thomas, S., & Banks, J. (2009).Flight Attendant Fatigue, Part 1: National Duty, Rest, and Fatigue Survey (No. DOT/FAA/AM-09/24). Federal Aviation Administration Oklahoma City. Civil Aerospace Medical Inst.

2. ┴sta K. Gunnarsdˇttir (2013). Fatigue among icelandic flight attendants. Department of Nursing. University of Iceland. MastherĹs thesis, 2013.

3. Banks, S., & Dinges, D. F. (2007). Behavioral and physiological consequences of sleep restriction. J Clin Sleep Med, 3(5), 519-528.

4. Caldwell Jr, J. A., & Caldwell, J. L. (2003). Fatigue in aviation: A guide to staying awake at the stick. England: Ashgate Publishing.

5. Dudley, K. A., & Patel, S. R. (2014). Sleep Disorders and Melatonin. In Impact of Sleep and Sleep Disturbances on Obesity and Cancer (pp. 51-76). Springer New York.

6. Ebersole, P., & Hess, P. A. (2001). Geriatric nursing & healthy aging. (2. ┌tgßfa). St. Louis, Missouri; Elsevier Mosby.

7. Garfinkel, D., Laudon, M., Nof, D., & Zisapel, N. (1995). Improvement of sleep quality in elderly people by controlled-release melatonin. The Lancet,346(8974), 541-544.

8. Roehrs, T. (2000). Sleep physiology and pathophysiology. Clinical cornerstone, 2(5), 1-12.

9. Sanders, D. C., Chaturvedi, A. K., & Hordinsky, J. R. (1998). Aeromedical Aspects of Melatonin-An Overview (No. DOT/FAA/AM-98/10). Federal aviation administration washington dc Office of aviation medicine.

10. Simons, R., & Valk, P. J. (2009). Melatonin for commercial aircrew?.Biological Rhythm Research, 40(1), 7-16.

11. Sveinsdˇttir, E. G., M÷ller, A. D., & Jˇnsson, Ë. Ů. (1994). LÝfe­lisfrŠ­ilegar breytingar Ý sj˙kraflugi: yfirlitsgrein. LŠknabla­i­. 12. J˙lÝus K. Bj÷rnsson (2016). Svefntruflanir og svefnsj˙kdˇmar. Sˇtt 3. febr˙ar 2016 af : http://www.persona.is/index.php?action=articles&method=display&aid=97&pid=25


Lengri flugvaktir eru ˇgn vi­ flug÷ryggi

Nřjar reglur sem Evrˇpu■ingi­ sam■ykkti fyrir stuttu koma til me­ a­ stu­la a­ frekari starfs■reytu me­al flugmanna. ═ reglunum hafa tÝmatakmarkannir veri­ auknar sem ■ř­ir lengri flugvaktir og aukin ■reyta. Ekki vir­ist vera hlusta­ ß ni­urst÷­ur vÝsindarannsˇkna sem sřna Ýtreka­ a­ langar flugvaktir helst Ý takt vi­ aukna ■reytu flugßhafna. Reglurnar eru Ý hag flugrekenda ß kostna­ flug÷ryggis flugßhafna og far■ega.

Ni­urst÷­ur rannsˇkna ß ■reytu flugmanna

═ n˙tÝma samfÚlagi, ■ar sem flugrekstur er allan sˇlarhringinn alla daga ßrsins mß b˙ast vi­ a­ flugmenn finni fyrir ■reytu Ý starfi, sÚr Ý lagi ef farnar eru langar fer­ir ■ar sem flogi­ er yfir m÷rg tÝmabelti. M÷rg atri­i geta komi­ Ý veg fyrir a­ flugma­urinn nßi fullnŠgjandi hvÝld ß milli flugfer­a. Flugmenn tengja almenna ■reytu og of■reytu Ý starfi vi­ ■Útta flugskrß, langar flugfer­ir, stutta hvÝld milli fer­a og hva­a tÝma sˇlarhringsins flogi­ er (nŠturflug, dagflug e­a sÝ­degisflug).

Rannsˇkn, sem bandarÝska geimfer­astofnunin ger­i ß flugm÷nnum sem flugu langar lei­ir milli heimsßlfa, sřndi a­ flugmenn ßttu ■a­ til a­ sofna sÝ­ustu 90 mÝn˙turnar ß flugi ßn ■ess a­ ■eir yr­u ■ess sjßlfir varir. V÷kußstand ■eirra vi­ st÷rf var mŠlt me­ heilalÝnuriti (EEG) sem skynja­i v÷ku- og svefnßstand ■eirra af mikilli nßkvŠmni. ١ flugmennirnir hafi veri­ me­ augun opin og t÷ldu sig vakandi voru ■eir ßn ■eirra vitundar sofandi en slÝkur svefn er kalla­ur ä÷r ľsvefnô (micro-sleep). Ír- svefn ß sÚr sta­ ■egar starfsma­urinn er or­inn ÷rvinda af ■reytu en hŠtta ß slÝkum ÷r-svefni eykst sÝ­a nŠturs og nŠr hßmarki um 04.00 ľ 07.00 a­ morgni til. Seinni part nŠtur er hŠtta ß ˇh÷ppum og mist÷kum s÷kum svefnsskorts og ■reytu. Oft ■arf a­ mŠla me­ ßrei­anlegum hŠtti ˇme­vita­an svefn til ■ess a­ bŠ­i sÚrfrŠ­ingar og ekki sÝ­ur almenningur skilji alvarleika starfstengdrar ■reytu eins og hÚr er lřst.

Ekki ■arf a­ leita langt aftur Ý tÝmann til ■ess a­ rifja upp dŠmi ■ess a­ bß­ir flugmenn hafi sofna­ Ý flugi, en umfj÷llum um slÝkt atvik ger­ist ■ann 26 sept. sl. ■egar breskir flugmenn hjß ˇnefndu flugfÚlagi svßfu me­an sjßlfstřringin sß um flugi­ og flaug vÚlinni. Flugmennirnir Ý umrŠddri frÚtt h÷f­u a­eins sofi­ fimm klukkustundir sÝ­astli­nar tvŠr nŠtur fyrir umrŠdda flugfer­.

Ors÷k ■reytunnar

Svefnskortur er talinn vera meginors÷k ■reytu, flugfer­ir yfir m÷rg tÝmabelti, ÷r vaktaskipti (nŠturflug/morgunflug) og lř­frŠ­ilegir ■Šttir einstaklingsins (s.s. aldur,starfsaldur, kyn). MikilvŠgi gˇ­s svefns vir­ist oft vera vandmetin en hŠfilegur svefn er lÝfsnau­synlegur til ■ess a­ vi­halda allri e­lilegri lÝkamstarfsemi, andlegu heilbrig­i og vitsmunalegri getu til ■ess a­ geta starfa­. Geta flugmannsins til ■ess a­ sinna ßbyrg­armiklu starfi fer me­al annars eftir sÝ­asta svefni, gŠ­um og lengd hans. Ekki sÝ­ur hversu lengi flugma­urinn hefur veri­ vakandi.

Tali­ er a­ lengd (nŠtur) svefnsins ver­i a­ vera a­ minnsta kosti sj÷ klukkustundir. Styttri svefn veitir ekki lÝkamsstarfseminni ■ß lÝfe­lisfrŠ­ilegu endurnŠringu sem nau­synleg eru til ■ess a­ flestir einstaklingar geti starfa­ og mŠtt vitsmunalegum kr÷fum. Svefn■÷rf flestra einstaklinga er ■ˇ vissulega misj÷fn og ■vÝ best a­ mi­a vi­ ■ann svefntÝma sem hver og einn sefur a­ ÷llu j÷fnu (me­altal) ß nˇttu ß heimili sÝnu og Ý frÝi.

Vanmeti­ vandamßl

Alvarleiki flug■reytunnar er stˇrlega vanmetin. Rannsˇknir sřna a­ 65% slysa og ˇhappa, sem ver­a Ý flugsamg÷ngum, mß rekja til mannlegra mistaka, en ■ar af eru 4-7% talin vera vegna of■reytu og skorts ß svefni flugßhafna, r÷skun ß lÝkamsklukkunni eftir flugfer­ir yfir m÷rg tÝmabelti og ÷r vaktaskipti milli flugfer­a.

HŠfni einstaklinga til a­ taka mikilvŠgar ßkvar­anir minnka Ý takt vi­ fj÷lda v÷kustunda og nŠr lßgmarki eftir 40-72 klukkustunda v÷ku. Eftir ■ann tÝma er hŠtta ß a­ heilinn ver­i fyrir ˇbŠtanlegum ska­a og lÝfslÝkur minnka Ý kj÷lfari­. Mat einstaklingsins ß eigin ■reytu er huglŠgt en engin tŠki eru til sem mŠla ■reytu ■vÝ ver­ur a­ sty­jast vi­ mat hvers og eins. Flugmenn geta ßtt erfitt me­ a­ ßtta­ sig ß eigin ■reytu, hŠtta er ß a­ ■eir sem finna fyrir mikilli ■reytu reyni a­ yfirvinna hana a­rir reyna a­ fela ■reytußstand sitt og ■vÝ er spurning hvort ■eir sÚu fit to flyundir slÝkum kringumstŠ­um.

Mj÷g ■reyttur flugma­ur getur veri­ veri­ eins og undir ßhrifum ßfengis og illa hŠfur til ■ess a­ mikilvŠgar ßkvar­anir sem oft ■arf a­ taka ef ˇvŠnt atvik koma upp. Fj÷lmargar rannsˇknir hafa sřnt a­ mikil ■reyta Ý kj÷lfar svefnskorts e­a svefntruflana (af řmsum ßstŠ­um) lřsir sÚr ß sama mßta og ßfengisneysla e­a inntaka slŠvandi lyfja. Eftir 17-19 klukkustunda v÷ku mŠlist ■reyta eins og 0,5ë ßfengismagn vŠri Ý blˇ­i. Til vi­mi­unar mß ßfengismagn Ý blˇ­i ÷kumanns ß ═slandi ekki vera hŠrra en 0,2ë . Ůessi samlÝking ■reytu og ßfengismagns Ý blˇ­i hefur vaki­ fˇlk til umhugsunar um alvarleika ■reytu hjß stÚttum sem sinna ßbyrg­arfullum st÷rfum sÚr Ý lagi hjß stÚttum sem sinna ßbyr­amiklum st÷rfum eins og flugmenn gera.

Af hverju er ■etta ekki laga­?

Flugmenn hafa vaki­ athygli ß ■vÝ starstengd ■reyta sÚ vanmeti­ vandamßl me­al flugrekanda, flugyfirvalda og almennings. ═ bresku umfj÷lluninni hÚr a­ ofan kom fram a­ fimmti hver flugma­ur telja a.m.k. einu sinni Ý viku flug÷ryggi far■ega og ßhafnar ˇgna­ vegna starfstengdri ■reytu ■eirra. LÝti­ vir­ist vera hlusta­ ß raddir flugmanna Ý ljˇsi breytinga ß regluger­um um flug-vakt og hvÝldartÝma Evrˇpu■ingsins n˙ fyrir stuttu. ŮŠr reglur leyfa m.a. allt a­ 12,5 klst nŠturvaktir ■rßtt fyrir a­ rannsˇknir hafi sřnt a­ 10 klst. nŠturvaktir sÚ hßmarks vaktatÝmi.

Lengri flugvaktir a­ nˇttu til stu­lar a­ mannlegum mist÷kum tengt ■reytu eins og ß­ur hefur komi­ fram. SamkvŠmt erlendum rannsˇknum kallar vi­urkenning ß starfstengdri ■reytu ß breytingar sem hafa aukinn kostna­ Ý f÷r me­ sÚr en slÝkan kostna­ vilja flugrekstrara­ilar sleppa vi­. ŮvÝ getur vandamßli­ veri­ flˇki­ og erfitt vi­ureignar.

Ůess vegna eru rannsˇknir m.a. ß ■reytu og lÝ­an starfsstÚtta sem sinna mikilvŠgum st÷rfum s.s. flugmenn mikilvŠgar ■vÝ ni­urst÷­ur ■eirra eru sta­reyndir og sřna blßkaldan veruleikann.

Hva­ er ■ß til rß­a ?

═ ljˇsi ■ess a­ starfstengdar kr÷fur aukast jafnt og ■Útt (lengri flugvaktir og ˇreglulegur vinnutÝmi) ver­a flugmenn ekki sÝ­ur flugrekendur a­ leggja sig fram vi­ a­ vi­halda starfs÷ryggi og vellÝ­an starfsmannsins. Ůa­ felst me­al annars Ý vi­kenningu ß starfstengdri og stefnmˇtandi ˙rrŠ­um til ■ess a­ minnka hana.

Eitt besta rß­i­ gegn ■reytu er hvÝld en svefninn er besta a­fer­in til ■ess a­ hvÝlast. Til ■ess a­ flugmenn nßi a­ hvÝlast sem best ver­a ■eir a­ ■ekkja ■au ˙rraŠ­i sem hentar ■eim best til ■ess a­ nß sem bestri hvÝld, me­ gˇ­um ˙rrŠ­um farteskinu mŠta ■eir til starfa fit to fly


FlughrŠ­sla me­al flugfreyja og- ■jˇna

Tali­ er a­ 20-50% flugfar■ega ■jßist af vŠgri flughrŠ­slu og a­ ■ar af ■jßist um 10% ■eirra af alvarlegri flughrŠ­slu. Ni­urst÷­ur rannsˇkna hafa sřnt a­ kvenflugfar■egar eru lÝklegri til a­ finna fyrir hrŠ­slu ß flugi en karlar. Ůß eru konur eru almennt kvÝ­nari fyrir flug og vi­urkenna frekar flughrŠ­sluna en karlmenn.

Um ■a­ bil 35% flug■jˇnustuli­a finna ÷­ru hvoru fyrir flughrŠ­slu Ý starfi og 4% flug■jˇnustuli­a finna oft fyrir flughrŠ­slu. Flugfreyjur kvarta meira um flughrŠ­slu en flug■jˇnar.

Flug■jˇnustuli­ar og ■ß sÚrstaklega flugfreyjur sem eiga ung b÷rn (0-5 ßra) vir­ast finna mest fyrir flughrŠ­slu. Ůekkt er a­ almenningur finni fyrir flughrŠ­slu Ý kj÷lfar foreldrahlutverksins en eins og allir vita kallar ■a­ ß aukna ßbyrg­. HrŠ­sla flug■jˇnustuli­a sem eiga ung b÷rn felst Ý ■eirri tilhugsun a­ ■eir eigi ekki afturkvŠmt til ungra barna ef ■eir lenda Ý alvarlegu flugslysi. ═ ljˇsi ■essa ■arf ekki a­ koma ß ˇvart a­ einhleypar og barnlausar flugfreyjur finni sÝst fyrir flughrŠ­slu. Fjˇr­i hver flug■jˇnustuli­i upplifir ß starfsferlinum a­stŠ­ur Ý starfi sem ˇgnar ÷ryggi hans og kallar fram hrŠ­slu. Flug■jˇnustuli­ar sem hafa lent Ý ˇvŠntum atvikum Ý flugi sem hafa valdi­ hrŠ­slu eru marktŠkt lÝklegri til ■ess a­ eiga vi­ heilsufarsvandamßl a­ strÝ­a Ý formi mikillar ■reytu, pirrings, streitu og svefnvandamßla.

Hva­ hrŠ­ir flug■jˇnustuli­a?

Ůeir flug■jˇnustuli­ar sem finna fyrir flughrŠ­slu eins og hÚr er lřst telja a­ ˇkyrr­ ß flugi (59%), slŠmt ve­ur Ý flugtaki e­a lendingu, ˇvŠnt atvik ß flugi svo sem eldur Ý far■egarřmi, brß­arveikindi me­al ßhafnar e­a far■ega sÚu helstu ßstŠ­ur hrŠ­slunnar. Einnig geta komi­ upp kvÝ­vŠnlegar a­stŠ­ur ef far■egi ˇgnar flug■jˇnustli­um e­a flugfar■egum s÷kum ofneyslu ßfengis e­a lyfja. Ůegar flug■jˇnustli­ar eru spur­ir hva­a a­rir ■Šttir skipta mßli vi­ ˇgnandi a­stŠ­ur segja ■eir a­ traust til flugmanna ver­i a­ vera tilsta­ar, sÚrstaklega ef upp koma ˇvenjulegar a­stŠ­ur sem reyna ß starfsreynslu og hŠfni ■eirra. SamkvŠmt norskri rannsˇkn bera flug■jˇnustuli­ar minna traust til flugmanna sem sřna hrokafulla framkomu og ■eirra sem neyta mikils ßfengis Ý hvÝldarstoppum sem gŠti haft ßhrif ß flughŠfni ■eirra.

SÚrfrŠ­ingar sem rannsaka­ hafa flughrŠ­slu ß me­an flug■jˇnustuli­a telja a­ besta rß­i­ til ■ess a­ minnka flughrŠ­slu ■eirra ß me­al sÚ a­ auka frŠ­slu um starfsemi flugvÚlarinnar, getu hennar Ý ˇkyrr­ og hvernig h˙n virkar vi­ erfi­ar a­stŠ­ur. Me­ aukinni ■ekkingu minnkar hrŠ­sla fˇlks.

Gott upplřsingaflŠ­i frß flugm÷nnum um vŠntanlega ˇkyrr­ e­a ˇvenjulegar a­stŠ­ur ß flugi er eitt af ■eim atri­um sem flug■jˇnustli­ar telja a­ geti komi­ Ý veg fyrir kvÝ­a og hrŠ­slu me­al flug■jˇnustli­a og flugfar■ega.

Ůeir flug■jˇnustli­ar sem unni­ hafa farsŠllega ˙r hrŠ­slu Ý kj÷lfars ˇvŠntra atvika Ý flugi tengja ■a­ fundum (debriefing) Ý lok flugs. Ůar fŠr ÷ll flugßh÷fnin (flugmenn og flug■jˇnustli­ar) tŠkifŠri til ■ess a­ tjß hugsanir sÝna og vi­br÷g­ vi­ atbur­inum. ┴ slÝkum fundum er afar mikilvŠgt a­ allir Ý ßh÷fninni fßi tŠkifŠri til a­ lÚtta ß tilflinningalegri streitu en oft eru ■essir fundir eina tŠkifŠri­ sem ßhafnarme­limirnir fß til ■ess. Ů÷rfin fyrir faga­sto­ getur veri­ minni e­a engin ef tekist hefur a­ virkja bjargrß­ einstaklingsins. Ůeir flug■jˇnustuli­ar sem fengi­ hafa tŠkifŠri til ■ess a­ tjß sig ß slÝkum fundum eru margfallt betur til ■ess fallnir til a­ mŠta ˇvŠntum a­stŠ­um sÝ­ar ß flugi en ■eir sem ekki hafa unni­ ˙r hrŠ­slu og vanlÝ­an Ý kj÷lfar ˇvŠntra atvika.


Af hverju er svefn svona mikilvŠgur fyrir flugßhafnir?

═ fyrri pistlum mÝnum um heilsu og lÝ­an flugfreyja og -■jˇna hef Úg nota­ nafni­ flugli­ar yfir starfsstÚttina. SamkvŠmt Samg÷ngustofu og regluger­ frß ßrinu 1999 eru ■eir a­ilar, sem sinna starfi um bor­, nefndir flugverjar, ekki flugli­ar. Nota Úg ■a­ or­ hÚ­an Ý frß yfir flugfreyjur og -■jˇna. Einnig nota Úg or­i­ flugßhafnir en Ý ■eim tilfellum ß innihald textans bŠ­i vi­ flugverja og flugmenn.

Ůreyta me­al flugverja er vanmeti­ vandamßl Alvaran felst Ý ■vÝ a­ flugverji getur veri­ illa fŠr um a­ sinna ÷ryggi og meta a­stŠ­ur Ý starfi rÚtt vegna ■reytu og vanlÝ­anar. Vi­ slÝkar a­stŠ­ur er ÷ryggi bŠ­i far■ega og ßhafnar ˇgna­.

┴­ur en lengra er haldi­ er rÚtt a­ huglei­a hva­ of■reyta er. Of■reyta äfatigueô er lřsing ß andlegu og lÝkamlegu ßstandi sem flugverji getur fundi­ fyrir Ý l÷ngum og erfi­um flugum. Of■reyta flugverja er ˇlÝk ■eirri ■reytu sem einstaklingar ß j÷r­u ni­ri finna fyrir eftir venjulegan starfsdag enda um ˇlÝkt umhverfi og a­stŠ­ur a­ rŠ­a.

Flug■reyta, äjetlagô, er lÝkamleg og andleg ■reyta eftir flugfer­ ■egar flogi­ er yfir ■rj˙ e­a fleiri tÝmabelti og er oft undanfari of■reytu hjß flugverjum. Of■reytan, sem flugverjinn finnur fyrir, veltur ß ■eirri hvÝld (svefni) sem flugverjinn fÚkk ß­ur en hann hˇf flugvakt sÝna, hversu langt er sÝ­an hann vakna­i og ekki sÝst lengd og gŠ­um svefnsins. ┴byrg­ ßhafnar er mikil me­an ß flugi stendur. St÷rfin um bor­ kalla ß ßrvekni og vi­brag­sflřti en ■a­ er ■a­ fyrsta sem minnkar ■egar um mikla ■reyta og syfju er a­ rŠ­a, sÚr Ý lagi ß nŠturflugum. Vi­ aukna ■reytu Ý starfi sker­ist e­lileg r÷khugsun, pirringur eykst og hŠtta ß ˇtÝmabŠrum svefni ef flugverjinn nŠr a­ slaka ß.

HvenŠr er ■reyta of mikil?

Ůa­ getur veri­ ßkaflega erfitt a­ mŠla ■reytu hjß einstaklingum ■vÝ engin mŠlitŠki eru til sem mŠla hversu mikil h˙n er. ŮvÝ ver­ur a­ taka mark ß mati hvers og eins en dˇmgreind einstaklinga til a­ segja til um eigin ■reytu er ofmetin. Til ■ess a­ flugverji teljist ■okkalega ˙thvÝldur ver­ur hann a­ hafa sofi­ ˇsliti­ a.m.k. sj÷ til ßtta klukkustundir. Styttri svefn er ekki talinn nŠgjanlegur nÚ uppfylla ■ß hvÝldar■÷rf sem einstaklingur, sem vinnur ˇreglulega vaktavinnu, ■arf ß a­ halda. Allar fullyr­ingar um a­ ma­urinn geti nß­ vi­eigandi hvÝld eftir styttri svefn en sj÷ til ßtta klukkustundir eru rangar enda sřna ni­urst÷­ur rannsˇkna um svefn■÷rf mannsins allar s÷mu ni­urst÷­ur.

Af hverju eru flugßhafnir ■reyttar?

TŠkninni hefur fleygt fram. H˙n hefur fari­ fram ˙r lÝkamlegu ■oli og getu einstaklingsins. N˙tÝmaflugvÚlar flj˙ga hratt yfir m÷rg tÝmabelti Ý einni flugfer­. Aukin fluggeta nřjustu flugvÚla felst me­al annars Ý ■vÝ a­ ■Šr geta veri­ lengur ß lofti og ekki ■arf a­ lenda me­ ßkve­nu millibili til ■ess a­ ähvÝlaô flugvÚlarnar en anna­ ß Ý hlut hva­ mannskepnuna ßhrŠrir. Ma­urinn er ekki vÚl og ■arf a­ fß reglubundna hvÝld sem er best fengin, eins og ß­ur hefur komi­ fram, me­ gˇ­um svefni. Segja mß a­ rˇt ■reytunnar hjß flugßh÷fnum sÚ langar flugvaktir (lengri en 8 klst.), tÝ­ar flugfer­ir, ˇreglulegur vinnutÝmi, ˇnŠgur svefn og truflun ß lÝkamsklukkunni Ý kj÷lfar flugfer­a yfir m÷rg tÝmabelti. Vaktavinna ruglar lÝkamsklukkuna, h˙n sker­ir svefngŠ­i og getur ■annig haft ßhrif ß frammist÷­u fˇlks Ý leik og starfi.

Af hverju er ■etta ekki laga­?

Ľ Alvarleiki of■reytunnar er stˇrlega vanmetinn. Ef til vill er of■reytan vanmetin vegna ■ess a­ flugverjinn ßttar sig ekki ß ßstandi sÝnu e­a hversu ■reyttur hann er. Mj÷g ■reyttur flugverji getur veri­ eins og undir ßhrifum ßfengis (samsvarandi 5% ßfengismagni Ý blˇ­i) og ■vÝ ˇhŠfur a­ taka mikilvŠgar ßkvar­anir sem oft ■arf a­ taka ef ˇvŠnt atvik koma upp. Eflaust hafa margir upplifa­ ■ß tilfinningu a­ finnast ■eir lÚttir Ý h÷f­inu ■egar flogi­ er frß vestri til austurs. Vi­ ■Šr a­stŠ­ur eru margir ˇhŠfir til aksturs nßkvŠmlega eins og um ßfengisneyslu sÚ a­ rŠ­a.

Ľ Mist÷k Ý starfi eru ekki tengd vi­ ■reytu flugverjans (flugli­inn missir hluti ˙r h÷ndum, hrasar, man ekki hva­ far■eginn vill drekka e­a hva­ hann Štla­i a­ nß Ý o.s.frv.).

Ľ Mikil ■reyta me­al flugverja getur bent til a­ bŠta ■urfi flugskrß e­a ■ß stjˇrnunarlegu ■Štti sem geta haft ßhrif ß ■reytu og vellÝ­an flugverja Ý starfi.

Ľ Flugverjarnir geta veri­ feimnir a­ vi­urkenna a­ ■eir sÚu ■reyttir og ef til vill illa hŠfir a­ sinna starfi sÝnu og reyna ■ß a­ fela ßstand sitt. (not fit to fly). Hva­ er ■ß til rß­a fyrir ■reytta flugverja? Til ■ess a­ skilja vandann ■arf a­ frŠ­a ■ß sem a­ mßlinu koma um vaktavinna og hvernig langar flugfer­ir yfir m÷rg tÝmabelti geta rugla­ lÝkamsklukkuna og orsaka­ of■reytu ß me­al flugßhafna. ┴n ■eirrar kunnßttu og skilnings er hŠtta ß a­ ■eir ■Šttir, sem stu­la a­ of■reytu ß me­al flugßhafna, ver­i ekki bŠttir. Hjß flestum erlendum flugfÚl÷gum fer fram sÚrst÷k frŠ­sla fyrir flugßhafnir um orsakir of■reytu (fatigue), flug■reytu (jet-lag) og hvernig best er a­ vinna ß ■reytu tengdri ÷rum flugfer­um yfir m÷rg tÝmabelti. SlÝk frŠ­sla Štti a­ vera jafnsjßlfs÷g­ og ÷ryggis■jßlfun ■ar sem of ■reyttir flugverjar eru ˇgn vi­ ÷ryggi um bor­. Flugverjar vinna ß v÷ktum, ■eir eru oft vi­ st÷rf ■egar lÝkamsklukkan segir a­ ■eir Šttu a­ vera sofandi og ■urfa eftir nŠturvaktir a­ sofa ß daginn ■egar lÝkamsklukkan er ß skj÷n vi­ v÷kußstand ■eirra. Eitt af mikilvŠgustu atri­unum til a­ sporna vi­ of■reytu hjß flugßh÷fnum er uppr÷­un flugvakta ß flugskrß. Best er a­ ■eim sÚ ra­a­ upp ■annig a­ flugßhafnir nßi gˇ­ri nŠturhvÝld ß milli flugvakta og mŠti ˙thvÝldar ß vakt. Ekki sÝ­ur a­ flugverjar gefi sÚr tÝma til ■ess hvÝlast ß frÝv÷ktum.

Ors÷k of■reytu hjß flugßh÷fnum er talin vera 95% vegna svefnskorts og svefnvandamßla frekar en streitu, kvÝ­a e­a ˇ˙tskřr­ra lÝffrŠ­ilegra ■ßtta. Svefninn er eina hvÝldin sem endurnŠrir lÝkama og sßl. Ef a­stŠ­ur leyfa einungis stuttan svefn ■ß getur 20 mÝn˙tna svefn bŠtt lÝ­an og ßrvekni. Margir eiga erfitt me­ a­ nß gˇ­ri sl÷kun fyrir flugvakt og ■vÝ er mikilvŠgt a­ reyna a­ draga ˙r allri streitu og skapa eins rˇandi umhverfi og hŠgt er til ■ess a­ geta sofna­. Sjßlfsagt er a­ leggja sig ef ■reyta segir til sÝn ß mi­jum degi, en sß svefn mß ekki hafa ßhrif ß nŠtursvefninn.

Reglubundin hreyfing, helst utan dyra, reynist m÷rgum gˇ­ endurnŠring og stu­lar a­ betri nŠtursvefni. ١ getur mikil hreyfing fyrir svefn haft slŠm ßhrif ß gŠ­i hans. Allri notkun ß ÷rvandi efnum, svo sem kaffi og nikˇtÝni, er best a­ stilla Ý hˇf fyrir svefn, en kaffi reynist m÷rgum vel ■egar ■reyta og syfja lŠ­ist a­ me­an ß vinnu stendur. Fyrir ■ß sem ekki drekka kaffi er hŠgt a­ kaupa koffein tyggjˇ Ý BandarÝkjunum en ßhrif ■ess eru ■au s÷mu og a­ drekka kaffi.

═ ■essum pistli hefur veri­ fjalla­ um of■reytu og aflei­ingar hennar. ╔g hef a­eins fjalla­ um a­alatri­in sem snerta of■reytu. NŠsti pistill fjallar um svefn og svefnvandamßl sem snerta flugverja Ý tengslum vi­ starf ■eirra.á


Hva­a ■Šttir hafa ßhrif ß svefn og svefnvenjur hjß flugfreyjum og- ■jˇnum?

═ febr˙ar 2016 var ger­ k÷nnun me­al flugfreyja og -■jˇna ß svefnvenjum ■eirra. Meginmarkmi­i­ var a­ sko­a svefn stÚttarinnar sem vinnur ˇreglulega vaktavinnu og sko­a hva­a ■Šttir hafa ßhrif ß gŠ­i hans og lengd. SÝfelld r÷skun ß lÝkamsklukkuninni hefur ßhrif ß svefninn og getur valdi­ svefntruflunum auk ■ess sem miki­ vinnußlag hefur neikvŠ­ ßhrif ß hvÝld og svefn.
Slˇ­ inn ß k÷nnunina sem samanstˇ­ af 16 spurningum var sett inn ß loka­a sÝ­u flugfreyja- og ■jˇna ß FÚsbˇkinni. Um hentugleika˙rtak er ■vÝ a­ rŠ­a ■ar sem fˇlk fylgist misvel me­ ■vÝ sem ■ar fer fram og ekki eru allir fÚlagsmenn a­ nota FÚsbˇkina. Alls sv÷ru­u 174 ■ßtttakendur,164 konur og tÝu karlar. Nota­ur var samanbur­arhˇpur sem var fundinn Ý gegnum FÚsbˇkina alls 355 ■ßtttakendur, ■ar af tveir karlmenn. Um helmingur samanbur­arhˇps stunda­i dagvinnu og fjˇr­ungur vaktavinnu (dag-, kv÷ld-, nŠturvaktir).

Ni­urst÷­ur:

Athyglisvert var a­ sjß hversu langan tÝma ■a­ tˇk ■ßtttakendur a­ sofna en hjß flugfreyjum og ■jˇnum voru sv÷rin afar misj÷fn e­a allt frß einni mÝn˙tu upp Ý tvŠr klukkustundir en algengasta svari­ var 5-30 mÝn˙tur. Ůa­ tˇk samanbur­arhˇp skemmri tÝma a­ sofna tr˙lega eiga ■ßtttakendur Ý ■eim hˇpi ekki vi­ einkenni flug■reytu (jet-lag) og truflun ß lÝkamsklukkunni a­ strÝ­a eins og flugßhafnir. Sß tÝmi sem tekur einstaklinginn a­ sofna er oft mŠlikvar­i ß ßkve­na ■Štti svo sem hversu tilb˙inn vi­komandi er til ■ess a­ fara sofa, hvort hann ■jßist af flug■reytu (jet lag) e­a hversu ■reyttur hann er ■egar hann leggst til svefns.

Helmingur flugfreyja og -■jˇna var sammßla fullyr­ingunni a­ ■eir hef­u sofna­ Ý starfi ßn ■ess a­ hafa Štla­ sÚr ■a­ en Ý meistararannsˇkn minni s÷g­ust tŠp 17% flugfreyja og -■jˇna hafa sofna­ ß flugi. Ůa­ mß ■vÝ velta fyrir sÚr hvort ■ßtttakendur sÚu farnir a­ treysta sÚr til ■ess a­ svara af einlŠgni vi­kvŠmri spurningu e­a hvort fj÷ldi ■eirra sem hafa sofna­ Ý starfi hefur aukist. Um 31% ■ßtttakenda hjß samanbur­arhˇpi haf­i sofna­ Ý starfi ßn ■ess a­ hafa Štla­ sÚr ■a­.
Ůa­ sem helst truflar svefn flugfreyja- og ■jˇna er hrŠ­sla vi­ a­ sofa yfir sig, ■ar ß eftir kom streita, ßhyggjur og kvÝ­i. ═ fyrri k÷nnun frß 2013 var lÝka helsta truflun a­ sofa yfir sig ■ß skyldur vegna fj÷lskyldu svo sem ung b÷rn og r˙mfÚlagi (hrotur). Ůar kom lÝka Ý ljˇs a­ C flugfreyjur og -■jˇnar voru ■reyttastust Ý morgunflugi sem skřrist lÝklega af ■vÝ a­ sß hˇpur er me­ yngstu b÷rnin. ═ samanbur­arhˇpnum voru ßhyggjur, streita og kvÝ­i helsta truflunin en mun fŠrri Ý ■eim hˇpi merktu vi­ a­ vera hrŠdd um a­ sofa yfir sig ■ar sem ■a­ breytir tr˙lega litlu fyrir meirihlutann ■ˇ ■eim seinki a­eins.
Ůa­ vekur athygli a­ kvÝ­i og lÝkamlegir verkir voru ßberandi meiri hjß samanbur­arhˇpi, sem er umhugsunarefni ■ar sem sto­kerfisverkir og sto­kerfisvandamßl hafa mŠlst hjß um 70% flugfreyjum og -■jˇnum. KvÝ­i mŠlist hßr Ý okkar samfÚlagi ef marka mß ni­urst÷­ur ß landsvÝsu en Ý ■essari k÷nnun kom Ý ljˇs a­ 28% flugfreyja-og- ■jˇna t÷ldu kvÝ­a hafa ßhrif ß svefn sinn, en 38% einstaklinga Ý samanbur­arhˇp t÷ldu svo vera. Allir finna kvÝ­a einhverntÝma ß Šfinni og telst kvÝ­i e­lileg vi­br÷g­ vi­ ßlagi og erfi­um a­stŠ­um. KvÝ­i getur ■ˇ or­i­ vandamßl hjß einstaklingum ef hann er ˇe­lilega mikill e­a kemur upp ßn r÷klegs samhengis.

Ůegar rřnt er Ý hva­a a­fer­ir eru helst nota­ar til a­ sofna ß kv÷ldin (fyrir morgunflug e­a vinnu) vir­ist lyfjanotkun hjß flugfreyjum og -■jˇnum vera a­ aukast. ┴ri­ 2013 tˇku 21% flugfreyja- og ■jˇna lyfse­ilsskyld svefnlyf, 13,5% tˇku inn ˇlyfse­ilskyld lyf svo sem verkjat÷flur e­a ofnŠmislyf sem innihalda rˇandi ßhrif og 10% tˇku inn hˇrmˇni­ melatˇnin.
═ ■essari k÷nnun tˇku 16% inn lyfse­ilsskyld lyf, 14,3% ˇlyfse­ilskyld lyf en 21% hormˇni­ melatˇnin. Inntaka melatonins er vaxandi og mŠlist h˙n helmingi hŠrri en ßri­ 2013. ١ melatonin sÚ ekki beint svefnlyf er mikilvŠgt a­ ■a­ sÚ teki­ nota­ Ý rÚttum sk÷mmtum og ß rÚttum tÝma (sjß pistil um melatˇnin innt÷ku fyrir flugßhafnir). Notkun svefnlyfja Ý samanbur­arhˇpnum var helmingi minni en hjß flugfreyjum og –■jˇnum, nŠr notkun ß landsvÝsu. Um helmingur flugfreyja og -■jˇna nota reglulega e­a st÷ku sinnum einhverskonar lyf til ■ess a­ sofna og er lÝklega algengast a­ ■au sÚu notu­ fyrir morgunflug. ┴ri­ 2013 merktu tveir innan flugfreyju- og ■jˇnahˇpsins vi­ a­ ■eir nřttu sÚr ßfengi til ■ess a­ sofna, n˙ ■remur ßrum seinna ( Ý ■essu ■ř­i) eru sex sem nřta ßfengi til slÝks.

Flugfreyjur og -■jˇnar ■urfa ßvallt a­ vera v÷kul Ý starfi sÝnu sem ÷ryggisver­ir hvenŠr sem er sˇlarhringsins svo ■a­ kemur ekki ß ˇvart a­ ■au leiti allra lei­a til a­ skila sÝnu. MikilvŠgt er a­ auka frŠ­slu til a­ draga sem mest ˙r truflun ß lÝkamsklukkunni og a­ tryggja a­ ef einstaklingur tekur inn svefnlyf a­ ■au sÚu tekin inn ß rÚttum tÝma og Ý rÚttri skammtastŠr­.

Of lÝtill nŠtursvefn og erfileikar me­ a­ sofa fyrir morgunflug er ■ekkt vandamßl hjß flugfreyjum og –■jˇnum. Svefn fyrir morgunflug reyndist vera 5 klst en var 6:45 klukkustundir ßri­ 2013 og vir­ist ■vÝ hafa sty­st. Svefn samanbur­arhˇps fyrir sinn vinnudag er talsvert lengri en hjß flugfreyju og -■jˇnum e­a 7 klukkustundir. Flugfreyjur og -■jˇnar reyna a­ bŠta sÚr svefntapi­ upp ß frÝd÷gum og sofa ■ß a­ me­altali 9,2 klukkustundir e­a um r˙mri klukkustund lengur en samanbur­arhˇpurinn ß sÝnum frÝd÷gum. Bß­ir hˇpar t÷ldu sig ■urfa um 8 tÝma svefn til a­ vera ˙thvÝld.

Lokaor­:

Svefn flugfreyja og ■jˇna helst Ý hendur vi­ vinnutÝma ■eirra og er stuttur fyrir morgunflug en lengri ß frÝd÷gum og fyrir sÝ­degisflug. Til a­ draga ˙r ■reytu og koma Ý veg fyrir svefnvandamßl er nau­synlegt a­ auka frŠ­slu frß fagfˇlki og taka meira tillit til lÝkamsklukku vi­ uppsetningu ß vinnuskrßm og gera rß­ fyrir reglulegri hvÝld.
Lyf geta hjßlpa­ verulega til a­ laga svefnvandamßl en hafa ■arf Ý huga a­ ■au eru alltaf tÝmabundin lausn. Lyfjanotkun stÚttarinnar er nokku­ ßhyggjuefni ■ar sem hŠtta ß a­ ef ■au eru tekin inn of seint geti ■a­ valdi­ svefndrunga Ý starfi auk ■ess sem sum lyfjanna eru ßvanabindandi. Fyrir ■ß fyrir ■ß sem eiga erfitt me­ svefn t.d. fyrir morgunflug hefur hugrŠn atferlisme­fer­ (HAM) gefi­ gˇ­a raun og vinnur markvisst a­ ■vÝ a­ upprŠta ■ann vÝtahring sem fˇlk getur lent Ý.

Flugfreyju- og ■jˇna hˇpurinn stendur sig frßbŠrlega Ý starfi hvort sem hann er ■reyttur e­a ˇ■reyttur en ■reytu og svefnleysi ber ßvallt a­ lÝta alvarlegum augum Ý eins mikilvŠgu starfi og flugfreyjur og- ■jˇnar sinna.



LÝkamsklukkan og tÝ­arhringur flugfreyja

R÷skun ß lÝkamsklukkunni vi­ flugfer­ir yfir fleiri en fj÷gur tÝmabelti getur framkalla­ streitu hjß flug■jˇnustuli­um. Streitan hefur ßhrif ß fj÷lmarga ■Štti eins og t.d. svefn, ˙thald, einbeitningu, meltingu og hormˇnaframlei­slu auk getu flugfreyjunnar til ■ungunar.

R˙mlega 20% flugfreyja ß barnseignaraldri ver­a fyrir truflun ß e­lilegri hormˇnaframlei­slu sem hefur ßhrif ß getu ■eirra til ■ungunar. Hormˇnatruflun getur valdi­ seinkun ß egglosi og valdi­ ˇreglulegum tÝ­ablŠ­ingum og ˇtÝmabŠru fˇsturlßti.

Flugfreyjur eru tvisvar sinnum lÝklegri til a­ ver­a fyrir ˇtÝmabŠru fˇsturlßti ß fyrstu ■remur mßnu­um me­g÷ngu en kynsystur ■eirra sem starfa ß j÷r­u ni­ri. Me­ auknu starfshlutfalli eykst hŠttan ß fˇsturlßti.

Geimgeislunin sem flug■jˇnustuli­ar ver­a st÷­ugt fyrir Ý starfi er ˇŠskileg fyrir barnshafandi flugfreyjur (sjß pistil um geimgeislun).

Hva­ er ■a­ sem hefur ßhrif ß tÝ­ahring flugfreyjunnar ?

Undir e­lilegum kringumstŠ­um eykst framlei­sla hormˇnsins melatˇnÝn ■egar dimma tekur og vi­ ■a­ eykst syfja. Ţmislegt getur dregi­ ˙r framlei­slu ■ess svo sem eins og birta a­ kv÷ldi og nŠturlagi. Hormˇni­ vinnur ekki einungis gegn svefnleysi og flug■reytu heldur stillir ■a­ lÝkamsklukkuna fyrr a­ sta­artÝma ■egar flogi­ er yfir tÝmabelti. Melatˇnin hefur ke­juverkandi ßhrif ß framlei­slu (seytingu) annarra hormˇna Ý lÝkamanum, svo sem framlei­slu kvennhormˇnanna LH, FSH, estrogen, progesteron, vaxtarhormˇnsins gˇnadˇtrˇpÝns, oxřtˇsÝns og kortisˇls. Flugfreyjur sem ver­a reglulega fyrir r÷skun ß lÝkamsklukkunni er hŠttara vi­ seinkun ß egglosi vegna minni framlei­slu hormˇnsins melatˇnÝn. Seinkun ß egglosi getur haft ßhrif ß tÝ­ablŠ­ingar me­ ■eim aflei­ingum a­ ˇe­lilega langur tÝmi lÝ­ur ß milli ■eirra. E­lilegur tÝmi milli tÝ­ablŠ­inga er um ■a­ bil 26-28 dagar.

Hormˇni­ kortisˇl, sem oft er kalla­ stresshormˇn, eykst vi­ ßlag. Aukin framlei­sla ■ess hŠgir aftur ß mˇti ß framlei­slu progesterons en rÚtt magn ■ess er nau­synlegt. Progesteroni­ hjßlpar konunni a­ ver­a ■ungu­ og vi­heldur ■unguninni. Magn ■ess ver­ur a­ vera innan e­lilegra marka hjß barnshafandi flugfreyjum svo me­gangan gangi e­lilega fyrir sig. Hormˇnatruflun sem ver­ur vi­ r÷skun ß lÝkamsklukkunni sem hÚr er lřst getur haft ßhrif ß tÝ­ahring flugfreyjunnar og m÷guleika ß getna­i hjß ■eim sem eru a­ reyna ver­a barnshafandi e­a stu­la­ a­ ˇtÝmabŠrum getna­i ef varnir eru ekki nota­ar.

Einnig hafa rannsˇknir sřnt a­ flugfreyjur eru Ý aukinni hŠttu a­ fŠ­a fyrir tÝmann og a­ fŠ­ingar■yngd barnsins sÚ undir me­allagi. Barnshafandi flugfreyjur Šttu a­ flj˙ga stuttar, sÚrvaldar flugfer­ir og vera Ý skertu vinnuhlutfalli. Starfi­ er lÝkamlega erfitt og krefst lÝkamlegs ˙thalds sem margar barnhafandi konur rß­a illa vi­. Geimgeislunin ein og sÚr sem barnshafandi flugfreyjur ver­a fyrir Ý starfi er tr˙lega of mikil ef grannt er sko­a­. Tali­ er a­ flugßhafnir Ý fullu starfi ver­i fyrir mßna­arlegri geimgeislun sem svari til ■riggja til fj÷gurra lungnar÷ngenmyndataka e­a fleiri. Barnshafandi kona myndi hugsa sig tvisvar um ß­ur en h˙n fŠri Ý svo margar r÷ngenmyndat÷kur fyrstu fimm mßnu­i me­g÷ngu. Flugfreyjan veit ekki betur ■vÝ vi­eigandi frŠ­slu um mßlefni­ skortir me­al stÚttarinnar.

═ ljˇsi ■essara ni­ursta­na vŠri Šskilegt a­ barnshafnandi flugfreyjur vŠru Ý barneignafrÝÝ ß launum alla me­g÷nguna en fj÷lm÷rg erlend flugfÚl÷g veita flugfreyjum frÝ frß st÷rfum me­an ß me­g÷ngu stendur me­ velfer­ mˇ­ur og fˇsturs Ý huga.


Auki­ minnisleysi hjß flugfreyjum og- ■jˇnum

Sem betur fer er st÷­ugt veri­ a­ rannsaka ßhrif langra flugfer­a ß flugßhafnir og eru ni­urst÷­ur ■eirra ßhugaver­ar ■ˇ ■Šr sÚu ekki Ý hag flug■jˇnustuli­a. á á á á á á á á Ni­urst÷­ur erlendra rannsˇkna eiga einnig vi­ um Ýslenska flug■jˇnustuli­a og ■vÝ ßhugaver­ar s÷kum ■ess. Breskir rannsakendur mŠldu kortisˇl magn (stress hormˇn) Ý munnvatni flug■jˇnustuli­a sem ur­u reglulega fyrir truflun ß lÝkamsklukkunni s÷kum flugs yfir m÷rg tÝmabelti. ═ ljˇs kom a­ kortisˇl magn Ý munnvatni ■eirra var mun hŠrra og vi­varandi allan vinnudaginn mi­a­ vi­ flug■jˇnustuli­a sem flugu styttri flugfer­ir ßn truflunnar ß lÝkamsklukkunni. ŮvÝ hŠrra sem stress hormˇni­ mŠldist hjß flug■jˇnustuli­unum ■vÝ fleiri andleg og lÝkamleg einkenni komu Ý ljˇs hjß ■eim.

lengur sem flug■jˇnustuli­arnir voru me­ ˇe­lilega hŠkkun ß stress hormˇninu Ý munnvatni (ßrafj÷ldi) ■vÝ fleiri einkennum kv÷rtu­u ■eir yfir. Einkennin voru minnisleysi, skert langtÝmaminni og skertur hŠfileiki til r÷khugsunnar.

Einkennin voru ßberandi eftir fimm ßra vi­veru Ý starfi og jukust me­ hŠkkandi starfsaldri. R÷ngtenmyndataka ß heila flug■jˇnustuli­anna sem ur­u fyrir reglulegri truflun ß lÝkamsklukkunni,sřndi einnig rřrnun ß hŠgri gagnaugabla­i heilans. Engin heilarřrnun var merkjanleg hjß ■eim flug■jˇnustuli­um sem ekki ur­u fyrir truflun ß lÝkamklukkunni.

Ůekkt er a­ ßverkar e­a slys sem ver­a ß gagnaugabla­i heilans lei­i til minnisleysis og skertrar vitsmunalegrar getu hjß heilbrig­um einstaklingum.

Ůessar ni­urst÷­ur eru ßhugaver­ar sÚrstaklega Ý ljˇsi ■ess a­ margir flug■jˇnustuli­ar kvarta undan auknu minnisleysi ßn ■ess a­ ßtta sig ß ßstŠ­u ■ess. A­ sjßlfs÷g­u geta fleiri ■Šttir haft ßhrif ß auki­ minnisleysi svo sem hŠkkandi aldur, sj˙kdˇmar, andlegt ßstand, ßfengis- og lyfjainntaka. Ů÷rf er ß vi­eigandi rß­st÷funum til ■ess a­ vi­halda og bŠta heilbrig­i flug■jˇnustuli­a Ý starfi.á


Sto­kerfisverkir me­al Ýslenskra Flugfreyja og - ■jˇna.

═ aprÝl 2015 var ger­ rannsˇkn ß tÝ­ni og helstu ors÷kum sto­kerfisverkja me­al fastrß­inna flugfreyja og -■jˇna hjß Icelandair, flugfÚlaginu WOW og FlugfÚlagi ═slands. Meginmarkmi­ rannsˇknarinnar var a­ meta ßhrif vinnutengdra ■ßtta sem geta leitt til sto­kerfisverkja. Jafnframt voru kanna­ir streituvaldandi ■Šttir og vi­horf til starfshlutfalls.

Spurningalistinn var settur inn ß samskiptami­ilinn Facebook og inn ß loka­ar netsÝ­ur ■ar sem stˇr hluti fÚlagsmanna FlugfreyjufÚlags ═slands eru skrß­ir. Um hentugleika˙rtak er ■vÝ a­ rŠ­a ■ar sem fˇlk fylgist misvel me­ ■vÝ sem ■ar fer fram og ekki eru allir fÚlagsmenn a­ nota Facebook. Alls sv÷ru­u 231 ■ßtttakendur, ■ar af voru 215 konur (95 %) og 11 karlar (5 %). Mikill munur var ß svarhlutfalli eftir flugfÚl÷gum, hlutfallslega sv÷ru­u flestir frß Icelandair e­a 46% af 489 fastrß­num flugfreyjum og ľ ■jˇnum. Me­alstarfsaldur ■ßtttakenda voru 17 ßr og reyndust nokkur sv÷r ˇnothŠf, a­allega frß lausrß­num ■ßtttakendum. Spurningalistinn var hanna­ur sÚrstaklega fyrir ■essa rannsˇkn og byggir ß sambŠrilegum erlendum rannsˇknum um sto­kerfisverki og lÝ­an Ý starfi. Spurningalistinn var forprˇfa­ur tvisvar sinnum til a­ tryggja ßrei­anleika og var teki­ tillit til athugasemda flugfreyja og ľ■jˇna eftir ■vÝ sem vi­ ßtti.

Ni­urst÷­ur

Ni­urst÷­ur lei­a Ý ljˇs a­ helmingur Ýslenskra flugfreyja og ľ■jˇna sem sv÷ru­u k÷nnuninni fann fyrir sto­kerfisverkjum sÝ­astli­na 12 mßnu­i. Ůegar spurt var um tÝ­ni verkjana fundu r˙mlega 69% ■ßtttakenda verki sÝ­astli­na 30 daga, ■ar af 29% daglega. Verkirnir voru algengastir Ý hßlsi, hnakka, her­um og ÷xlum. Fimmtungur a­spur­a h÷f­u teki­ sÚr veikindafrÝ vegna verkja og h÷f­u ßtta einstaklingar veri­ frß vinnu tvo mßnu­i e­a lengur. Helstu orsakir verkja a­ mati ■ßtttakenda voru sÝendurteknar hreyfingar Ý starfi, erfi­ vinnua­sta­a og miki­ vinnußlag. Um fimmtungur t÷ldu verkina hverfa ß frÝvakt en tveir ■ri­ju (67% ) fundu hins vegar fyrir verkjum bŠ­i Ý vinnu og frÝtÝma. Um helmingur ■ßtttakenda t÷ldu a­ verkirnir hef­u ßhrif ß vinnu ■eirra um bor­ og vegna verkja reyndu ■eir me­al annars a­ komast hjß erfi­um og sßrsaukafullum hreyfingum og vildu a­ vinnuvaktinni lyki sem fyrst. Ůß taldi r˙mlega helmingur ■ßtttakenda a­ sto­kerfisverkir gŠtu flřtt fyrir starfslokum ■eirra. Helmingur ■ßtttakenda t÷ldu a­ tilfinningar hef­u ekki ßhrif ß sto­kerfisverkina en 36% t÷ldu a­ svo vŠri. Erlendar rannsˇknir sřna a­ tengsl sÚu milli verkja og tilfinninga (5). Ůa­ sem getur haft ßhrif ß tilfinningalÝf og ■ar me­ auki­ verki, eru langar vinnuvaktir, ˇkyrr­ ß flugi, fjarvistir vi­ maka og b÷rn ß mikilvŠgum d÷gum ( jˇl, ßramˇt,afmŠli). Hjˇnabandserfileikar, samskiptaerfi­leikar og ■vÝ geta ekki rß­i­ vinnuskipulagi nÚ vinnhra­a um bor­ (6).

Starfstengd streita vir­ist algeng hjß stÚttinni en meira en ■rÝr af hverjum fjˇrum ■ßtttakendum fundu fyrir streitu. Helstu ßstŠ­ur voru: mikill starfshra­i, v÷ntun ß fimmtu freyjunni og sÝauknar kr÷fur Ý starfi. Um 73% t÷ldu starfi­ vera erfitt (frekar erfitt e­a mj÷g erfitt) og um helmingur svarenda taldi sig ˙rvinda eftir vinnudaginn. Eins og Ý fyrri rannsˇknum (1,2) telja flugfreyjur og -■jˇnar sig almennt ßnŠg­a me­ lÝfi­ og hamingjusama. TŠpur helmingur hefur ßhuga ß a­ minnka vi­ sig starfshlutfall og voru fj÷lskyldua­stŠ­ur og ■reyta helsta ßstŠ­an. Meirihlutinn e­a um 80% ■ßtttakenda h÷f­u ßhyggjur af heilsu sinni vegna vinnutengdra a­stŠ­a, svo sem ˇnˇgum svefn, erfi­um vinnua­stŠ­um, auknu vinnußlagi og geimgeislun. UmrŠ­a Rannsˇknin sřnir a­ lÝkamlegir verkir tengdir ßlagi eru algengir me­al Ýslenskra flugfreyja og -■jˇna en a­eins 7% Ýslenskra flugfreyja og -■jˇna telja sig vera ßn sto­kerfisvandamßla. Er ■a­ Ý samrŠmi vi­ erlendar rannsˇknir sem jafnframt benda til a­ mjˇbaksvandamßl sÚu me­al algengustu sto­kerfisvandamßla me­al stÚttarinnar (3,4).

Ni­urst÷­urnar sřna a­ řmislegt mß betur fara og ■urfa atvinnurekendur a­ huga a­ frekari forv÷rnum. Me­al ■ess sem atvinnurekandinn getur gert til ■ess a­ sporna vi­ sto­kerfisvandamßlum er frŠ­sla um lÝkamsbeitingu Ý ■r÷ngu rřmi sem er oftast ß hreyfingu og Ý 3-5 grß­u halla. Me­ reglulegri frŠ­slu til starfsfˇlks mß draga ˙r fjarvistum, koma Ý veg fyrir kulnun Ý starfi og sÝ­ast en ekki sÝst veita fˇlki lÝkamlega vellÝ­an vi­ st÷rf sÝn.

Leggja ■yrfti aukna ßherslu ß a­ fylgja lÝkamsklukku vi­ skrßarger­ og tryggja starfsm÷nnum nŠga hvÝld eftir lengri flug yfir m÷rg tÝmabelti. Jafnframt mŠtti hvetja og styrkja starfsmenn til reglulegrar hreyfingar ■vÝ ÷ll hreyfing stu­lar a­ sl÷kun, losun spennu, byggir upp v÷­va. Allt ■etta stu­lar ■etta a­ sterkari sto­kerfi og ■ar me­ fŠrri sto­kerfisvandamßlum.

Ůa­ vekur athygli a­ um helmingur ■ßtttakenda vill minnka vi­ sig starfshlutfall og geta řmsar ßstŠ­ur legi­ ■ar a­ baki. St÷rf hj˙krunarfrŠ­inga og flugfreyja og -■jˇna eru a­ m÷rgu leyti lÝk en miklar kr÷fur eru ger­ar um faglega fŠrni og ßbyrg­ Ý starfi. Fj÷lmargir ■Šttir geta haft ßhrif ß ■ol og getu beggja starfsstÚtta til a­ sinna vaktavinnu, svo sem fj÷lskyldua­stŠ­ur, ung b÷rn, a­stŠ­ur til hvÝldar fyrir og eftir vinnuvakt, vinnuumhverfi og sÝ­ast en ekki sÝst heilsufar starfsmanna.

Ůa­ er ■vÝ ßhugavert a­ me­alstarfshlutfall Ýslenskra hj˙krunarfrŠ­inga skuli vera um 80% og ■ar sÚ vi­urkennt a­ fullt starf sÚ of miki­, sÚrstaklega ef vi­komandi hefur ÷­rum skyldum a­ gegna.

Af hverju ■arf a­ gera rannsˇknir ß flugfreyjum og -■jˇnum? Takmarka­ar rannsˇknir eru til ß Ýslenskum flugfreyjum og ľ■jˇnum og ■vÝ lÝti­ vita­ um langtÝmaßhrif ß heilsu okkar. Fluglei­ir okkar eru til a­ mynda nokku­ frßbrugnar ÷­rum flugfÚl÷gum ■ar sem vi­ flj˙gum nor­lŠgari slˇ­um en flestir og ■vÝ mikilvŠgt a­ vita hva­a ßhrif ■a­ hefur til lengri tÝma liti­. ═ dag eru flugßhafnir a­ mestu undan■egnar verndun Vinnul÷ggjafarinnar sem ß a­ tryggja a­b˙na­ starfsmanna, hollustuhŠtti og ÷ryggi ß vinnust÷­um en ■vÝ er hŠgt a­ breyta. Rannsˇknir eru besta lei­in til ■ess a­ skapa ■ekkingu, me­ reglulegum rannsˇknum mß safna dřrmŠtum upplřsingum sem nota mß til a­ bŠta heilsu, lÝ­an og vinnua­stŠ­ur flugfreyja og -■jˇna.

A­ lokum langar mig til ■ess a­ benda ßhugas÷mum ß grein um sto­kerfisvandamßl hjß flugfreyjum og -■jˇnum

(ra­a­ eftir n˙merum)

1. Gunnarsdottir, A (2013). Starfstengd ■reyta me­al flug■jˇnustuli­a. ┴hrifa■Šttir ■reytu og aflei­ingar hennar. Lokaverkefni til meistaraprˇfs Ý hj˙krunarfrŠ­i. Hßskˇli ═slands

2. HerdÝs Sveinsdˇttir, HˇlmfrÝ­ur K. Gunnarsdˇttir og Hildur Fri­riksdˇttir (2000). Heilsufar,lÝ­an og vinnuumhverfi flugfreyja. Rannsˇknarstofnun Ý hj˙krunarfrŠ­i. Hßskˇli ═slands.

3. Lee, H., Wilbur, J., Conrad, K. M., & Miller, A. M. (2006). Risk Factors Associated with Work-Related Musculoskeletal Disorders among Female Flight Attendants Using a Focus Group to Prepare a Survey. AAOHN Journal, 54(4), 154-164

4. Glitsch, U., Ottersbach, H. J., Ellegast, R., Schaub, K., Franz, G., & Jńger, M. (2007). Physical workload of flight attendants when pushing and pulling trolleys aboard aircraft. International Journal of Industrial Ergonomics, 37(11), 845-854.

5. Harrington, J. M. (2001). Health effects of shift work and extended hours of work. Occupational and Environmental medicine, 58(1), 68-72 6. Lee, H., Wilbur, J., Kim, M. J., & Miller, A. M. (2008). Psychosocial risk factors for workÔ€related musculoskeletal disorders of the lowerÔ€back among longÔ€haul international female flight attendants. Journal of advanced nursing, 61(5), 492-502.


NŠsta sÝ­a

Innskrßning

Ath. Vinsamlegast kveiki­ ß Javascript til a­ hefja innskrßningu.

Haf­u samband