Slysin gera ekki boš į undan sér


Atvinnutengd slys um borš ķ flugvélum hafa ekki hlotiš veršskulda athygli žeirra sem aš koma. Flugžjónustulišar verša fyrir misalvarlegum atvinnutengdum slysum rétt eins og ašrar starfsstéttir. Alvarlegustu slysin geta veriš žess ešlis aš flugžjónustulišarnir verši aš hętta störfum sökum langvarandi įverka eša örkumlunar.

Žaš er mikilvęgt aš innan hvers flugfélags sé komiš į fót įkvešinni öryggismenningu. Tilgangur slķkrar öryggismenningar er aš vekja athygli į og fękka slysum į mešal flugžjónustuliša.
Ef flugžjónustulišar tilkynna alltaf žau slys sem žeir verša fyrir ķ starfi og upplżsingarnar eru ķtarlega skrįšar nišur veršur til gagnagrunnur sem gefur möguleika į žvķ aš skapa vitneskju um mįlefniš. Slķk žekking er afar dżrmęt žvķ hęgt er aš stżra forvörnum ķ takt viš hana. Forvarnir felast mešal annars ķ hagnżtum atrišum svo sem eins og hvenęr slysin verša (įr, mįnušur, vikudagur, tķmasetning), hver lendir ķ žeim (flugmenn/flugžjónustulišar/kyn/ aldur), hver algengustu slysin eru um borš, hvaš veldur žeim og hverjar afleišingar žeirra eru. Meš svo ķtarlegum upplżsingum er hęgt aš kortleggja slysin. Einnig er mikilvęgt aš haldiš sé utan um fjölda veikindadaga og örorku sem flugžjónustulišar verša fyrir ķ kjölfar slysa um borš en slķkar upplżsingar vekja alla til umhugsunar. Enginn vill lenda ķ slysi.

Vķša erlendis liggja upplżsingar um atvinnutengd slys fyrir hjį flugfélögum. Danir hafa haldiš žessum upplżsingum til haga og eiga vandašan gagnagrunn yfir öll slys sem oršiš hafa į flugžjónustulišum sķšast lišin įr (Arbejdsulykker blandt piloter og kabinepersonale om bord pį dansk indregistrerede fly). Ķslenskir flugžjónustulišar geta margt lęrt af danska gagnagrunninum enda vinnuašstaša svipuš hjį bįšum flugfélögum.
Ķ danska gagnagrunninum mį sjį aš flest slys verša flugi eša um 57% žeirra. Įstęšan er oftast ókyrrš en viš žęr ašstęšur getur flugžjónustulišinn henst til og fengiš į sig högg eša annan įverka. Nęst flest slysanna eša um 25% žeirra verša į jöršu nišri. Um er aš ręša slys sem verša viš śtgang flugvélar, oftast vegna sleips undirlags. Flugžjónustulišar geta runniš til į gólfi og fengiš svokallaša fall-įverka. 13% slysa verša vegna haršrar lendingar. Viškomandi getur oršiš fyrir höggi sem veldur hnykk į mjóbaki, mjöšmum eša hnakka. Einnig verša slys viš hreyfingu flugvélar į flugvelli, fyrir flugtak eša eftir lendingu. Slysin verša ašallega žegar flugžjónustulišar eru viš störf ķ flugvél t.d. viš sżningu į öryggisbśnaši flugvélarinnar eša viš lokafrįgang handfarangurs fyrir flugtak.

Flest slysin verša yfir sumartķmann, trślega vegna aukins fjölda flugferša og fjölda nżliša um borš. Žį verša flest slys į sunnudögum en žį daga voru flestar flugferšir ķ umręddri skżrslu flognar. Flest slys verša į morgunflugi (08:00-15:00) en nęstflest į kvöldflugi. Engum žarf aš koma į óvart aš flugfreyjur lenda ķ flestum slysunum eša 68% žeirra sem slasast enda eru žęr fleiri en flugžjónar. Eldri flugžjónustulišar lenda frekar ķ slysum en žeir yngri eša į aldrinum 33-45 įra. Trślega er meirhluti danskra flugžjónustuliša ķ žeim aldurhópi.

Algengir įverkar sem flugžjónustlišar verša fyrir eru bruni į höndum viš mešhöndlun į heitum mat, vökva eša vegna snertingar į heitum ofnum. Įverkar geta komiš viš aš lyfta žungum hlutum, einnig klemmuįverkar eša įverkar sem verša viš högg utan ķ vinnuumhverfi. Einnig verša slys į flugžjónusulišum viš umsżslu handfarangurs faržega og žį eru žess einnig dęmi aš flugžjónustulišar hafi fengiš mar eftir öryggisbelti ķ įhafnasęti eftir harša lendingu. Flestir įverkarnir eru į baki og mjóbaki, efri og nešri śtlimum, öxlum, höfši og hįlsi. Helstu įverkar eru tognun, bruni, skuršir, marblettir og beinbrot.

Kęri lesandi, meš aukinni žekkingu mį įn efa fękka slysum į flugžjónustulišum žó vissulega sé ekki hęgt aš koma ķ veg fyrir žau öll. Žaš er best gert meš žvķ aš halda til haga ofangreindum upplżsingum og fręša flugžjónustuliša um viš hvaša ašstęšur slysin verša um borš, hvenęr žau verša og hver veršur fyrir žeim. Vel mętti bęta hnitmišušum slagoršum inn ķ öryggis punkta mįnašarins, til dęmis hvaša daga flest slysin verša og viš hvaša ašstęšur. Žaš mun auka öryggi og lķfsgęši ķslenskra flugžjónustuliša. Žaš er nįkvęmlega žaš sem flugžjónustulišar vilja.


Er žunglyndi mešal flugmanna eitthvaš leyndarmįl?

 Hiš sorglega flugslys sem įtti sér staš ķ frönsku ölpunum hinn 25. ars 2015 vakti upp žį spurningu hvort flugmenn skuli vera viš störf ef žeir eiga viš žunglyndi eša gešsjśkdóma aš strķša. Eins og stašfest var žjįšist ašstošarflugmašurinn ķ ofangreindu slysi af alvarlegu žunglyndi meš sjįlfsvķgshugsunum.

Flugmenn bera margfalda įbyrgš į lķfi annarra ķ starfi sķnu. Sama gildir reyndar um żmsar ašrar starfsstéttir sem sinna įbyrgšafullum störfum žar sem mannslķf eru ķ hęttu ef starfinu er ekki sinnt sem skyldi. Žótt flugmašur žjįist af žunglyndi žżšir žaš žó ekki aš hann sé žar meš óhęfur til vinnu meš įbyrgš į mannslķfum. Ręšst žaš af įstandi hans hverju sinni hvort af honum eša sjśkdómsįstandi hans stafar hętta.

Andlega veika einstaklinga er finna innan allra stétta og į öllum aldri. Konur eru aš vķsu tvisvar sinnum lķklegri en karlmenn meš aš žróa meš sér žunglyndi. Į Ķslandi žjįst um žaš bil 12-18 žśsund manns af žunglyndi į hverjum tķma. Fjölmargir sem eiga viš gešsjśkdóma aš strķša reyna aš fela veikindi sķn žvķ fordómar hér į landi eru enn mjög algengir. Mannleg samkennd og įbyrgšartilfinning vķkur mjög seint fyrir gešręnum truflunum frį sjónarhóli žess veika.

Žrįtt fyrir algengi gešręnna sjśkdóma er žaš hins vegar afar fįtķtt aš slķk vandamįl skapi alvarlegt hęttuįstand og enn sķšur aš žaš leiši til slyss. En į mešan lķkur į svo alvarlegum vanda eru til stašar žį er naušsynlegt aš gera žaš sem ķ mannlegu valdi stendur til žess aš koma ķ veg fyrir aš hann leiši til skelfilegra afleišinga. Truflun eins og sś sem viršist hafa leitt til tortķmingar Germanwings 4U 9525 veršur aš teljast afar sjaldgęf.

Bandarķskir vķsindamenn rannsökušu į įrunum 1956- 2012 tķšni flugslysa sem sem hęgt er aš rekja til sjįlfsvķga hjį flugmönnum. Nišurstöšurnar sżna aš sjįlfsvķg voru orsakavaldur ķ innan viš 1% flugslysa žar ķ landi (24/7,244 tilfella). Ķ žeim tilfellum sem slķkt geršist var oftast um unga flugmenn (karla) aš ręša og einkennandi var aš flest slysin uršu į tķmabilinu október-mars. Algengast var ķ žessum sjįlfsvķgsflugum aš flugvélunum var flogiš į fjall, opin svęši, vatn eša byggingar. Flugmennirnir įttu žaš sameiginlegt aš eiga viš persónluleg vandamįl aš strķša, žeir voru annaš hvort einhleypir, frįskyldir eša ekklar. Žunglyndi og gešręn vandamįl fylgja oft ķ kjölfar slķkra įfalla.

Bandarķsk flugmįlayfirvöld (FAA) tilkynntu ķ aprķl 2010 aš žau myndu taka til greina og veita undanžįgu flugmönnum er vegna vęgs til mišlungs žunglyndis tękju inn žunglyndislyf. Gįtu flugmenn nś fariš fram į leyfi til starfa žrįtt fyrir notkun eftirfarandi fjögurra žunglyndislyfja: Fluoxetine (Prozac), Sertraline (Zoloft), Citalopram (Celexa) eša Escitalopram (Lexapro.Fram til įrsins 2010 hafši öll lyfjamešferš vegna žunglyndis kostaš flugmenn starfiš.

Hvernig er hęgt aš fyrirbyggja flugslys af žessum toga?

Fyrst og fremst žarf aš efla skimun fyrir gešsjśkdómum hjį flugmönnum. Hingaš til hafa flugmenn svaraš skriflega spurningum er varša andlega lķšan ķ reglubundnum lęknisskošunum. Trślega er sś skimun of takmörkuš til žess aš greina andlega lķšan, hvaš žį gešsjśkdóma. Meš skriflegum svörum getur flugmašurinn fališ lķšan sķna, mešvitaš eša ómešvitaš. Slķkt er mun erfišara aš fela ķ vištali viš žjįlfašan sérfręšing. Flugmenn geta, eins og allir ašrir, leitaš til almennra gešlękna, fengiš greiningu į sjśkdómsįstandi sķnu og višeigandi mešferš ef žess žarf. Allar upplżsingar sem fįst viš slķka rannsókn eru skrįšar ķ sjśkraskrį. Upplżsingarnar eru žar ašgengilegar öllum žeim mešferšarašilum sem hafa til žess fyrirfram skilgreindan ašgang žegar žess er žörf, innan viškomandi stofnunar.

Ef flugmašur er greindur meš gešsjśkdóm (sama hver sś greining er) į samkvęmt gildandi reglum aš tilkynna sjśkdómsgreininguna til yfirlęknis Samgöngustofu(įšur Flugmįlastjórn). Žar er tilkynningaskyldan ofar žagnarskyldu lęknis. Yfirlęknir metur sķšan hvort erindiš žurfi aš fara lengra. Ef gešlyfi er įvķsaš į flugmann er honum skylt aš tilkynna lyfjamešferšina til yfirlęknis žvķ flugmašurinn žarf undanžįgu til starfa viš slķkar ašstęšur. Mörg gešlyf eru leyfileg fyrir starfandi flugmenn. Ef gešlęknir sem hefur flugmann ķ mešferš, telur aš hann sé ekki fęr um aš sinna starfi sķnu sökum vanlķšunar og almannaheill gęti hugsanlega veriš stefnt ķ voša, ber honum aš tilkynna žaš til flugmįlayfirvalda. (Hér er įtt viš alvarleg veikindi sem geta leitt til sjįlfvķgstilrauna).

Engin slķk tilkynning barst ķ tilfelli žżska flugmannsins enda eru reglur ķ Žżskalandi stķfari en hér į landi varšandi žagnarskyldu lękna, žrįtt fyrir ógn viš almannaheill. Trślega verša žęr reglur endurskošašar ķ kjölfar hörmunganna.


Lög um vinnuvernd fyrir flugfreyjur og- žjóna

Flugfreyju og –žjónastarfiš er skemmtilegt og fjölbreytt starf žar sem engin flugferš er eins. Vinnufélagarnir eru upp til hópa frįbęrir og ekki spillir fyrir aš ķ starfinu gefst kostur į aš feršast vķša um heim. Žaš kemur žvķ ekki į óvart aš fólk meš ólķkan bakgrunn sęki ķ starfiš sem hefur lengi fylgt įkvešinn ęvintżraljómi. Lķtiš er hins vegar rętt um erfišar starfsašstęšur og žį stašreynd aš starfsumhverfi okkar er meš versta móti. Samkvęmt Business Insider UK eru vinnuašstęšur flugfreyja og – žjóna ķ öšru sęti yfir verstu starfsašstęšur ķ hinum vestręna heimi og eru starfsmenn kjarnorkuvera til samanburšar ķ 14. sęti. (sjį http://uk.businessinsider.com/the-most-unhealthy-jobs-in-america-2015-11?r=US&IR=T%2F#1-dentists-dental-surgeons-and-dental-assistants-27)

Viš mat į starfsumhverfi flugfreyja og- žjóna vegur žungt žaš geislamagn sem flugįhafnir verša fyrir ķ flugi og hversu śtsett viš erum fyrir sżkingum, smitsjśkdómum og mengun um borš. Skal žvķ engan undra aš flugįhafnir flokkist sem geislastarfsmenn og verši fyrir meiri geislun en t.d. geislafręšingar į sjśkrahśsum og starfsmenn kjarnorkuvera. Samkvęmt nżlegri bandarķskri rannsókn fį flugfreyjur og -žjónar allt aš fjórum sinnum oftar kvef en ašrar starfsstéttir og margir eru meš krónķskt lungnakvef. Rannsóknir sżna jafnframt aš flugfreyjur eru lķklegri en ašrar konur aš žróa meš sér krabbamein ķ brjósti, legi eša eggjastokkum sem rekja mį til geimgeislunar. Žį eru stoškerfisverkir og meišsli algengari hjį flugfreyjum og -žjónum en öšrum starfsstéttum sem rekja mį til sķendurtekinna hreyfinga ķ starfi, vinnuašstöšu og vinnuįlags.

 Hvaša lög og reglur gilda um vinnuumhverfi flugfreyja og-žjóna?

Ķ kafla 6 ķ lögum um loftferšir (60/1998) er fjallaš um vinnuumhverfi įhafna um borš og hefur Samgöngustofa eftirlitsskyldu. Ķ Vinnuverndarlögunum (lög nr. 46/1980 um ašbśnaš, hollustuhętti og öryggi į vinnustöšum 46/1980) sem nį til allra starfsmanna į landi sinnir Vinnueftirlitiš hins vegar eftirliti. Žegar lögin eru borin saman hallar mjög į flugįhafnir oft žvķ mišur į kostnaš heilsu žeirra. Flugrekendum ber aš fara eftir lögum og žvķ er mikilvęg aš lögin tryggi öruggt og heilsusamlegt vinnuumhverfi. Brżnt er aš endurskoša lögin og tryggja flugįhöfnum naušsynlega vinnuvernd og žar getur öflugt stéttarfélag skipt sköpum til aš žrżsta į um śrbętur. Jafnframt er naušsynlegt aš efla forvarnir mešal flugfreyju og –žjónahópsins žvķ žannig mį aš hluta fyrirbyggja heilsufarsskeršingu sem rekja mį til starfstengdrasjśkdóma og slysa.

Meš reglulegum rannsóknum mį safna mikilvęgum gögnum um helstu hęttur ķ vinnuumhverfinu og atvinnutengda sjśkdóma ķ okkar röšum og nota til śrbóta. Heilsan er žaš dżrmętasta sem viš eigum og ętti öryggi og heilbrigši félagsmanna aš vera stór žįttur ķ starfi stéttarfélagsins okkar. Tķmabęrt er aš stofna heilbrigšisnefnd sem vinnur markvisst aš heilsuvernd stéttarinnar og gefa heilsu félagsmanna aukiš vęgi.


Getur Melatonin bętt svefn flugįhafna?

Heilsa fólks og vellķšan helst ķ hendur viš svefninn sem er mjög reglulegt fyrirbęri og stjórnast aš miklu leyti af tķma sólarhringsins og vökutķma. Žessar daglegu reglubundnu breytingar į lķkamlegri og andlegri starfsemi hafa mešal annars įhrif į fęrni fólks, einbeitingu og įrvekni eftir hvenęr sólarhringsins er vakaš og lengd vökutķma. Einstaklingur sem hefur vakaš lengi hefur minni fęrni, gerir frekar mistök og er lķklegri til aš sofna en sį sem hefur vakaš skemur. Į nóttunni žegar lķkamshiti og önnur starfsemi er ķ lįgmarki dregur enn frekar śr įrvekni og žörfin fyrir svefn eykst. Lķkamsklukka stżrir žvķ hvenęr viš vökum og sofum og stjórnast hśn aš miklu leyti af birtubreytingum ķ umhverfinu sem hafa įhrif į framleišslu hormónsins melatonin.

Melatonin myndast ķ heilaköngli ķ heilanum og stjórnar svefni og vöku. Undir ešlilegum kringumstęšum fer framleišsla į hormóninu af staš žegar tekur aš skyggja. Styrkur žess er mestur į nóttunni milli klukkan 01-03 en lękkar svo eftir žvķ sem lķšur į nóttina og er framleišslan ķ lįgmarki um klukkan nķu.

Svefnmynstri žeirra sem sofa ešlilega mį skipta ķ 5 stig. Stig 1 (1% svefnsins) er léttasti svefninn, stig 2 (50%), stig 3-4 (20%) er djśpsvefn og stig 5 (25%) er draumsvefn eša svokallašur REM-svefn. Tališ er aš draumsvefn og djśpsvefn (svefnstig 3-5) séu mikilvęgustu svefnstigin og hafa rannsóknir sżnt aš ef fólk fęr of lķtinn svefn sem skeršir žessi svefnstig veršur žaš aš bęta sér žaš upp meš lengri svefn nęstu nótt eša nętur.

Dęgursveifla fólks getur veriš mislöng sem hefur įhrif į getu žess til aš ašlagast breytilegum vinnu- og svefntķma. Žeir sem eru meš stutta dęgursveiflu eru įrrisulir og kvöldsvęfir en žeir sem eru meš langa dęgursveiflu eiga aušvelt meš aš vaka langt fram į kvöld og sofa fram eftir.

Helmingur af vinnutķma flugįhafna er aš nóttu til sem veldur žreytu, svefnskorti og truflar ešlilegt svefnmynstur. Į nęturflugum lęšist žreytan aftan aš fólki og ekki hjįlpar til aš vinna ķ um 8000 fetum. Žeir sem eru ekki lķkamlega góšu formi eru ķ meiri hęttu į aš verša fyrir vęgum sśrefnisskorti um borš įn žess aš įtta sig į žvķ en lįg sśrefnismettun eykur į žreytu og slen.

Žotuveiki (jet-lag) er gott dęmi um erfišleika viš aš reyna aš sofa og vaka į öšrum tķmum en lķkamsklukkan segir til um. Löng flug yfir mörg tķmabelti hvort heldur til austur eša vesturs trufla lķkamsklukkuna. Žegar flogiš er til aš mynda til Denver žar sem er enn dagur en nótt į okkar tķma dregur śr ešlilegri framleišslu į melatonin sem getur skapaš togstreitu milli lķkamsklukku og langs vökutķma. Hvķldarstoppin eru yfirleitt of stutt til aš hęgt sé aš ašlagast stašartķma og erfitt getur veriš aš halda lķkamsklukkunni į ķslenskum stašartķma vegna birtu. Draga mį śr įhrifum meš žvķ aš foršast birtuna eftir lendingu og nota sólgleraugu. Ljós frį rafmagnstękjum svo sem tölvu, lampa, sķma eša sjónvarpi hęgir lķka į framleišslu melatonins og žvķ er fólki rįšlagt aš nota ekki ķ rafmagnstęki klukkustund įšur en žaš fer aš sofa.

 

Um melatonin

Nįttśrleg framleišsla į melatonin minnkar meš aldrinum sem getur skżrt svefnleysi og svefnvandamįl hjį 55 įra og eldri. Kaffi, įfengi og sum lyf geta dregiš śr framleišslu į melatonin. Tvö léttvķnsglös aš kvöldi minnka til aš mynda melatonin framleišslu um 41% į mišnętti og hafa asperin og ibuprofen sömu įhrif. Hęgt er aš auka nįttśrlega framleišslu melatonins meš neyslu į įkvešnum fęšutegundum svo sem: höfrum, hrķsgrjónum, engifer, tómötum, bönunum og byggi. Einnig eykur B3, B6, kalsķum og magnesķum undir framleišslu į melatonini.

Sumir nżta sér melatonin til žess aš sofna fyrr og bęta gęši svefns fyrir og eftir flug. Helstu kostir melatonins eru aš žaš getur hjįlpaš fólki aš sofna og bętt gęši svefnsins įn žess aš hafa įhrif į svefnmynstriš. Ókostir melatonins eru hins vegar aš ef žaš er tekiš inn į röngum tķma, t.d. aš morgni eša fyrrpart dags sem er į skjön viš lķkamsklukkuna getur žaš valdiš žreytu og einbeitingarskorti žegar įrveknin žarf aš vera góš.

Helstu aukaverkanir af inntöku į meletonin eru: höfšuverkur, ógleši, martrašir, bakverkir og lišverkir. Melatonin hefur einnig įhrif į framleišslu annarra hormóna lķkamans svo sem framleišslu kvennhormóna (LH, FSH, estrogen og progesteron) sem getur valdiš seinkun į egglosi hjį konum og jafnvel virkaš eins og getnašarvörn. Barnshafandi konur og žęr sem eru ķ barneignarhugleišingum ęttu žvķ ekki aš taka žaš inn.

Munurinn į skammvinnum svefnlyfjum og melatonin er aš žaš sķšarnefnda virkar skemur og veldur sķšur lyfjažunga svo fremi sem žaš er tekiš inn į réttum tķma og ķ réttum skammti fyrir svefn. Hér į landi og ķ Evrópu er hormóniš flokkaš sem lyf og er lyfsešilskylt en ķ Bandarķkjunum er žaš selt sem fęšubótarefni.

Minna eftirlit er meš fęšubótarefnum heldur en lyfjum og hafa sżnatökur frį apótekum (e. drugstore) ķ Bandarķkjunum sem selja 3, 5 og 10 milligramma töflur mešal annars leitt ķ ljós minni gęši og ónįkvęma skammtastęrš hjį sumum framleišendum. Ekki er męlt meš inntöku į stęrri en 3 milligramma skammti sem lķkist hįmarksframleišslu lķkamans į hormóninu.

Fyrir žį sem vilja prófa melatonin er ęskilegt aš gera žaš į frķdegi til aš įtta sig į verkun žess og getur žaš tekiš 10-15 skipti įšur en žaš nęr fullri virkni og valdi žeim svefnhöfga sem sóst er eftir.

Rannsóknir Erlend rannsókn į flugmönnum sem fóru ķ morgunflug (męting klukkan 04-06) sżndi aš melatonin hjįlpaši žeim sem įttu erfitt meš aš sofna fyrir morgunflugiš. Žeir sem tóku žaš inn sofnušu fyrr og svįfu lengur en žeir sem ekki tóku inn hormóniš. Jafnframt kom ķ ljós aš margir tóku hormóniš of seint inn žannig aš of mikiš magn var enn ķ blóši žegar kom aš fótaferšatķma sem getur haft įhrif į fęrni, einbeitingu og įrvekni.

Žriggja milligramma skammtur af melatonin er 8-10 klukkustundir ķ blóši eftir inntöku sem žżšir aš ef vakna žarf klukkan fimm aš morgni ętti ekki aš taka hormóniš inn eftir klukkan nķu aš kvöldi. Nżleg bandarķsk rannsókn (2009) sżnir aš 20 % flugfreyja- og žjóna nota melatónin sem er ašeins hęrra hlutfall en ķ rannsókn į ķslenskum flugfreyjum- og žjónum. Žar kom ķ ljós aš um 10% ķslenskra flugfreyja (enginn flugžjónn tók inn melatonin) taka inn melatónķn fyrir morgunflug og frekar eldri freyjur en žęr yngri sem kemur ekki į óvart žar sem dregur śr nįttśrulegri framleišslu eftir 55 įra aldurinn (2013). Žęr sem tóku inn melatonin voru hins vegar žreyttari ķ morgunflugum mišaš viš žęr sem ekki notušu hormóniš sem bendir til aš veriš sé aš taka žaš inn of seint į kvöldin.

Rannsóknir benda til aš žeir sem žjįst af svefnleysi hafi minna meltónin ķ blóši en žeir sem ekki glķma viš svefnerfišleika. Nżlegar rannsóknir į Alzheimersjśklingum sżna óvenjulķtiš magn melatonin ķ blóši žeirra. Jafnframt aš karlmenn sem męlast meš melatonin yfir mešallagi eru ķ marktękt minni įhęttu aš greinast meš blöšruhįlskrabbamein.

Er melatonin heppilegt fyrir flugįhafnir?

Ķ ljósi žess hve lengi meltonin er ķ blóši eftir inntöku gętu einhverjir haldiš aš žaš sé ekki heppilegt fyrir flugįhafnir en svo žarf ekki aš vera svo fremi sem hormóniš er tekiš inn į réttum tķma. Vegna žessa hafa Bandarķsk flugmįlayfirvöld ekki męlt meš notkun į melatonin žar sem röng notkun getur haft įhrif į fęrni og einbeitingu flugįhafna sem žurfa įvallt aš vera meš įrveknina ķ lagi. Žį hafa fįar langtķma rannsóknir veriš geršar į įhrifum melatonins į flugįhöfnum. Ašalatrišiš er hins vegar hvort sem um er aš ręša melatonin, svefnlyf eša önnur lyf sem geta bętt hvķld milli flugferša žį er naušsynlegt aš žekkja virkni žeirra vel og gęta žess aš įhrifum žeirra sé lokiš žegar vinnuvakt hefst.

HEIMILDIR

1. Avers, K. B., King, S. J., Nesthus, T. E., Thomas, S., & Banks, J. (2009).Flight Attendant Fatigue, Part 1: National Duty, Rest, and Fatigue Survey (No. DOT/FAA/AM-09/24). Federal Aviation Administration Oklahoma City. Civil Aerospace Medical Inst.

2. Įsta K. Gunnarsdóttir (2013). Fatigue among icelandic flight attendants. Department of Nursing. University of Iceland. Masther‘s thesis, 2013.

3. Banks, S., & Dinges, D. F. (2007). Behavioral and physiological consequences of sleep restriction. J Clin Sleep Med, 3(5), 519-528.

4. Caldwell Jr, J. A., & Caldwell, J. L. (2003). Fatigue in aviation: A guide to staying awake at the stick. England: Ashgate Publishing.

5. Dudley, K. A., & Patel, S. R. (2014). Sleep Disorders and Melatonin. In Impact of Sleep and Sleep Disturbances on Obesity and Cancer (pp. 51-76). Springer New York.

6. Ebersole, P., & Hess, P. A. (2001). Geriatric nursing & healthy aging. (2. Śtgįfa). St. Louis, Missouri; Elsevier Mosby.

7. Garfinkel, D., Laudon, M., Nof, D., & Zisapel, N. (1995). Improvement of sleep quality in elderly people by controlled-release melatonin. The Lancet,346(8974), 541-544.

8. Roehrs, T. (2000). Sleep physiology and pathophysiology. Clinical cornerstone, 2(5), 1-12.

9. Sanders, D. C., Chaturvedi, A. K., & Hordinsky, J. R. (1998). Aeromedical Aspects of Melatonin-An Overview (No. DOT/FAA/AM-98/10). Federal aviation administration washington dc Office of aviation medicine.

10. Simons, R., & Valk, P. J. (2009). Melatonin for commercial aircrew?.Biological Rhythm Research, 40(1), 7-16.

11. Sveinsdóttir, E. G., Möller, A. D., & Jónsson, Ó. Ž. (1994). Lķfešlisfręšilegar breytingar ķ sjśkraflugi: yfirlitsgrein. Lęknablašiš. 12. Jślķus K. Björnsson (2016). Svefntruflanir og svefnsjśkdómar. Sótt 3. febrśar 2016 af : http://www.persona.is/index.php?action=articles&method=display&aid=97&pid=25


Lengri flugvaktir eru ógn viš flugöryggi

Nżjar reglur sem Evrópužingiš samžykkti fyrir stuttu koma til meš aš stušla aš frekari starfsžreytu mešal flugmanna. Ķ reglunum hafa tķmatakmarkannir veriš auknar sem žżšir lengri flugvaktir og aukin žreyta. Ekki viršist vera hlustaš į nišurstöšur vķsindarannsókna sem sżna ķtrekaš aš langar flugvaktir helst ķ takt viš aukna žreytu flugįhafna. Reglurnar eru ķ hag flugrekenda į kostnaš flugöryggis flugįhafna og faržega.

Nišurstöšur rannsókna į žreytu flugmanna

Ķ nśtķma samfélagi, žar sem flugrekstur er allan sólarhringinn alla daga įrsins mį bśast viš aš flugmenn finni fyrir žreytu ķ starfi, sér ķ lagi ef farnar eru langar feršir žar sem flogiš er yfir mörg tķmabelti. Mörg atriši geta komiš ķ veg fyrir aš flugmašurinn nįi fullnęgjandi hvķld į milli flugferša. Flugmenn tengja almenna žreytu og ofžreytu ķ starfi viš žétta flugskrį, langar flugferšir, stutta hvķld milli ferša og hvaša tķma sólarhringsins flogiš er (nęturflug, dagflug eša sķšdegisflug).

Rannsókn, sem bandarķska geimferšastofnunin gerši į flugmönnum sem flugu langar leišir milli heimsįlfa, sżndi aš flugmenn įttu žaš til aš sofna sķšustu 90 mķnśturnar į flugi įn žess aš žeir yršu žess sjįlfir varir. Vökuįstand žeirra viš störf var męlt meš heilalķnuriti (EEG) sem skynjaši vöku- og svefnįstand žeirra af mikilli nįkvęmni. Žó flugmennirnir hafi veriš meš augun opin og töldu sig vakandi voru žeir įn žeirra vitundar sofandi en slķkur svefn er kallašur „ör –svefn“ (micro-sleep). Ör- svefn į sér staš žegar starfsmašurinn er oršinn örvinda af žreytu en hętta į slķkum ör-svefni eykst sķša nęturs og nęr hįmarki um 04.00 – 07.00 aš morgni til. Seinni part nętur er hętta į óhöppum og mistökum sökum svefnsskorts og žreytu. Oft žarf aš męla meš įreišanlegum hętti ómešvitašan svefn til žess aš bęši sérfręšingar og ekki sķšur almenningur skilji alvarleika starfstengdrar žreytu eins og hér er lżst.

Ekki žarf aš leita langt aftur ķ tķmann til žess aš rifja upp dęmi žess aš bįšir flugmenn hafi sofnaš ķ flugi, en umfjöllum um slķkt atvik geršist žann 26 sept. sl. žegar breskir flugmenn hjį ónefndu flugfélagi svįfu mešan sjįlfstżringin sį um flugiš og flaug vélinni. Flugmennirnir ķ umręddri frétt höfšu ašeins sofiš fimm klukkustundir sķšastlišnar tvęr nętur fyrir umrędda flugferš.

Orsök žreytunnar

Svefnskortur er talinn vera meginorsök žreytu, flugferšir yfir mörg tķmabelti, ör vaktaskipti (nęturflug/morgunflug) og lżšfręšilegir žęttir einstaklingsins (s.s. aldur,starfsaldur, kyn). Mikilvęgi góšs svefns viršist oft vera vandmetin en hęfilegur svefn er lķfsnaušsynlegur til žess aš višhalda allri ešlilegri lķkamstarfsemi, andlegu heilbrigši og vitsmunalegri getu til žess aš geta starfaš. Geta flugmannsins til žess aš sinna įbyrgšarmiklu starfi fer mešal annars eftir sķšasta svefni, gęšum og lengd hans. Ekki sķšur hversu lengi flugmašurinn hefur veriš vakandi.

Tališ er aš lengd (nętur) svefnsins verši aš vera aš minnsta kosti sjö klukkustundir. Styttri svefn veitir ekki lķkamsstarfseminni žį lķfešlisfręšilegu endurnęringu sem naušsynleg eru til žess aš flestir einstaklingar geti starfaš og mętt vitsmunalegum kröfum. Svefnžörf flestra einstaklinga er žó vissulega misjöfn og žvķ best aš miša viš žann svefntķma sem hver og einn sefur aš öllu jöfnu (mešaltal) į nóttu į heimili sķnu og ķ frķi.

Vanmetiš vandamįl

Alvarleiki flugžreytunnar er stórlega vanmetin. Rannsóknir sżna aš 65% slysa og óhappa, sem verša ķ flugsamgöngum, mį rekja til mannlegra mistaka, en žar af eru 4-7% talin vera vegna ofžreytu og skorts į svefni flugįhafna, röskun į lķkamsklukkunni eftir flugferšir yfir mörg tķmabelti og ör vaktaskipti milli flugferša.

Hęfni einstaklinga til aš taka mikilvęgar įkvaršanir minnka ķ takt viš fjölda vökustunda og nęr lįgmarki eftir 40-72 klukkustunda vöku. Eftir žann tķma er hętta į aš heilinn verši fyrir óbętanlegum skaša og lķfslķkur minnka ķ kjölfariš. Mat einstaklingsins į eigin žreytu er huglęgt en engin tęki eru til sem męla žreytu žvķ veršur aš styšjast viš mat hvers og eins. Flugmenn geta įtt erfitt meš aš įttaš sig į eigin žreytu, hętta er į aš žeir sem finna fyrir mikilli žreytu reyni aš yfirvinna hana ašrir reyna aš fela žreytuįstand sitt og žvķ er spurning hvort žeir séu fit to flyundir slķkum kringumstęšum.

Mjög žreyttur flugmašur getur veriš veriš eins og undir įhrifum įfengis og illa hęfur til žess aš mikilvęgar įkvaršanir sem oft žarf aš taka ef óvęnt atvik koma upp. Fjölmargar rannsóknir hafa sżnt aš mikil žreyta ķ kjölfar svefnskorts eša svefntruflana (af żmsum įstęšum) lżsir sér į sama mįta og įfengisneysla eša inntaka slęvandi lyfja. Eftir 17-19 klukkustunda vöku męlist žreyta eins og 0,5‰ įfengismagn vęri ķ blóši. Til višmišunar mį įfengismagn ķ blóši ökumanns į Ķslandi ekki vera hęrra en 0,2‰ . Žessi samlķking žreytu og įfengismagns ķ blóši hefur vakiš fólk til umhugsunar um alvarleika žreytu hjį stéttum sem sinna įbyrgšarfullum störfum sér ķ lagi hjį stéttum sem sinna įbyršamiklum störfum eins og flugmenn gera.

Af hverju er žetta ekki lagaš?

Flugmenn hafa vakiš athygli į žvķ starstengd žreyta sé vanmetiš vandamįl mešal flugrekanda, flugyfirvalda og almennings. Ķ bresku umfjölluninni hér aš ofan kom fram aš fimmti hver flugmašur telja a.m.k. einu sinni ķ viku flugöryggi faržega og įhafnar ógnaš vegna starfstengdri žreytu žeirra. Lķtiš viršist vera hlustaš į raddir flugmanna ķ ljósi breytinga į reglugeršum um flug-vakt og hvķldartķma Evrópužingsins nś fyrir stuttu. Žęr reglur leyfa m.a. allt aš 12,5 klst nęturvaktir žrįtt fyrir aš rannsóknir hafi sżnt aš 10 klst. nęturvaktir sé hįmarks vaktatķmi.

Lengri flugvaktir aš nóttu til stušlar aš mannlegum mistökum tengt žreytu eins og įšur hefur komiš fram. Samkvęmt erlendum rannsóknum kallar višurkenning į starfstengdri žreytu į breytingar sem hafa aukinn kostnaš ķ för meš sér en slķkan kostnaš vilja flugrekstrarašilar sleppa viš. Žvķ getur vandamįliš veriš flókiš og erfitt višureignar.

Žess vegna eru rannsóknir m.a. į žreytu og lķšan starfsstétta sem sinna mikilvęgum störfum s.s. flugmenn mikilvęgar žvķ nišurstöšur žeirra eru stašreyndir og sżna blįkaldan veruleikann.

Hvaš er žį til rįša ?

Ķ ljósi žess aš starfstengdar kröfur aukast jafnt og žétt (lengri flugvaktir og óreglulegur vinnutķmi) verša flugmenn ekki sķšur flugrekendur aš leggja sig fram viš aš višhalda starfsöryggi og vellķšan starfsmannsins. Žaš felst mešal annars ķ viškenningu į starfstengdri og stefnmótandi śrręšum til žess aš minnka hana.

Eitt besta rįšiš gegn žreytu er hvķld en svefninn er besta ašferšin til žess aš hvķlast. Til žess aš flugmenn nįi aš hvķlast sem best verša žeir aš žekkja žau śrraęši sem hentar žeim best til žess aš nį sem bestri hvķld, meš góšum śrręšum farteskinu męta žeir til starfa fit to fly


Flughręšsla mešal flugfreyja og- žjóna

Tališ er aš 20-50% flugfaržega žjįist af vęgri flughręšslu og aš žar af žjįist um 10% žeirra af alvarlegri flughręšslu. Nišurstöšur rannsókna hafa sżnt aš kvenflugfaržegar eru lķklegri til aš finna fyrir hręšslu į flugi en karlar. Žį eru konur eru almennt kvķšnari fyrir flug og višurkenna frekar flughręšsluna en karlmenn.

Um žaš bil 35% flugžjónustuliša finna öšru hvoru fyrir flughręšslu ķ starfi og 4% flugžjónustuliša finna oft fyrir flughręšslu. Flugfreyjur kvarta meira um flughręšslu en flugžjónar.

Flugžjónustulišar og žį sérstaklega flugfreyjur sem eiga ung börn (0-5 įra) viršast finna mest fyrir flughręšslu. Žekkt er aš almenningur finni fyrir flughręšslu ķ kjölfar foreldrahlutverksins en eins og allir vita kallar žaš į aukna įbyrgš. Hręšsla flugžjónustuliša sem eiga ung börn felst ķ žeirri tilhugsun aš žeir eigi ekki afturkvęmt til ungra barna ef žeir lenda ķ alvarlegu flugslysi. Ķ ljósi žessa žarf ekki aš koma į óvart aš einhleypar og barnlausar flugfreyjur finni sķst fyrir flughręšslu. Fjórši hver flugžjónustuliši upplifir į starfsferlinum ašstęšur ķ starfi sem ógnar öryggi hans og kallar fram hręšslu. Flugžjónustulišar sem hafa lent ķ óvęntum atvikum ķ flugi sem hafa valdiš hręšslu eru marktękt lķklegri til žess aš eiga viš heilsufarsvandamįl aš strķša ķ formi mikillar žreytu, pirrings, streitu og svefnvandamįla.

Hvaš hręšir flugžjónustuliša?

Žeir flugžjónustulišar sem finna fyrir flughręšslu eins og hér er lżst telja aš ókyrrš į flugi (59%), slęmt vešur ķ flugtaki eša lendingu, óvęnt atvik į flugi svo sem eldur ķ faržegarżmi, brįšarveikindi mešal įhafnar eša faržega séu helstu įstęšur hręšslunnar. Einnig geta komiš upp kvķšvęnlegar ašstęšur ef faržegi ógnar flugžjónustlišum eša flugfaržegum sökum ofneyslu įfengis eša lyfja. Žegar flugžjónustlišar eru spuršir hvaša ašrir žęttir skipta mįli viš ógnandi ašstęšur segja žeir aš traust til flugmanna verši aš vera tilstašar, sérstaklega ef upp koma óvenjulegar ašstęšur sem reyna į starfsreynslu og hęfni žeirra. Samkvęmt norskri rannsókn bera flugžjónustulišar minna traust til flugmanna sem sżna hrokafulla framkomu og žeirra sem neyta mikils įfengis ķ hvķldarstoppum sem gęti haft įhrif į flughęfni žeirra.

Sérfręšingar sem rannsakaš hafa flughręšslu į mešan flugžjónustuliša telja aš besta rįšiš til žess aš minnka flughręšslu žeirra į mešal sé aš auka fręšslu um starfsemi flugvélarinnar, getu hennar ķ ókyrrš og hvernig hśn virkar viš erfišar ašstęšur. Meš aukinni žekkingu minnkar hręšsla fólks.

Gott upplżsingaflęši frį flugmönnum um vęntanlega ókyrrš eša óvenjulegar ašstęšur į flugi er eitt af žeim atrišum sem flugžjónustlišar telja aš geti komiš ķ veg fyrir kvķša og hręšslu mešal flugžjónustliša og flugfaržega.

Žeir flugžjónustlišar sem unniš hafa farsęllega śr hręšslu ķ kjölfars óvęntra atvika ķ flugi tengja žaš fundum (debriefing) ķ lok flugs. Žar fęr öll flugįhöfnin (flugmenn og flugžjónustlišar) tękifęri til žess aš tjį hugsanir sķna og višbrögš viš atburšinum. Į slķkum fundum er afar mikilvęgt aš allir ķ įhöfninni fįi tękifęri til aš létta į tilflinningalegri streitu en oft eru žessir fundir eina tękifęriš sem įhafnarmešlimirnir fį til žess. Žörfin fyrir fagašstoš getur veriš minni eša engin ef tekist hefur aš virkja bjargrįš einstaklingsins. Žeir flugžjónustulišar sem fengiš hafa tękifęri til žess aš tjį sig į slķkum fundum eru margfallt betur til žess fallnir til aš męta óvęntum ašstęšum sķšar į flugi en žeir sem ekki hafa unniš śr hręšslu og vanlķšan ķ kjölfar óvęntra atvika.


Af hverju er svefn svona mikilvęgur fyrir flugįhafnir?

Ķ fyrri pistlum mķnum um heilsu og lķšan flugfreyja og -žjóna hef ég notaš nafniš fluglišar yfir starfsstéttina. Samkvęmt Samgöngustofu og reglugerš frį įrinu 1999 eru žeir ašilar, sem sinna starfi um borš, nefndir flugverjar, ekki fluglišar. Nota ég žaš orš héšan ķ frį yfir flugfreyjur og -žjóna. Einnig nota ég oršiš flugįhafnir en ķ žeim tilfellum į innihald textans bęši viš flugverja og flugmenn.

Žreyta mešal flugverja er vanmetiš vandamįl Alvaran felst ķ žvķ aš flugverji getur veriš illa fęr um aš sinna öryggi og meta ašstęšur ķ starfi rétt vegna žreytu og vanlķšanar. Viš slķkar ašstęšur er öryggi bęši faržega og įhafnar ógnaš.

Įšur en lengra er haldiš er rétt aš hugleiša hvaš ofžreyta er. Ofžreyta „fatigue“ er lżsing į andlegu og lķkamlegu įstandi sem flugverji getur fundiš fyrir ķ löngum og erfišum flugum. Ofžreyta flugverja er ólķk žeirri žreytu sem einstaklingar į jöršu nišri finna fyrir eftir venjulegan starfsdag enda um ólķkt umhverfi og ašstęšur aš ręša.

Flugžreyta, „jetlag“, er lķkamleg og andleg žreyta eftir flugferš žegar flogiš er yfir žrjś eša fleiri tķmabelti og er oft undanfari ofžreytu hjį flugverjum. Ofžreytan, sem flugverjinn finnur fyrir, veltur į žeirri hvķld (svefni) sem flugverjinn fékk įšur en hann hóf flugvakt sķna, hversu langt er sķšan hann vaknaši og ekki sķst lengd og gęšum svefnsins. Įbyrgš įhafnar er mikil mešan į flugi stendur. Störfin um borš kalla į įrvekni og višbragšsflżti en žaš er žaš fyrsta sem minnkar žegar um mikla žreyta og syfju er aš ręša, sér ķ lagi į nęturflugum. Viš aukna žreytu ķ starfi skeršist ešlileg rökhugsun, pirringur eykst og hętta į ótķmabęrum svefni ef flugverjinn nęr aš slaka į.

Hvenęr er žreyta of mikil?

Žaš getur veriš įkaflega erfitt aš męla žreytu hjį einstaklingum žvķ engin męlitęki eru til sem męla hversu mikil hśn er. Žvķ veršur aš taka mark į mati hvers og eins en dómgreind einstaklinga til aš segja til um eigin žreytu er ofmetin. Til žess aš flugverji teljist žokkalega śthvķldur veršur hann aš hafa sofiš óslitiš a.m.k. sjö til įtta klukkustundir. Styttri svefn er ekki talinn nęgjanlegur né uppfylla žį hvķldaržörf sem einstaklingur, sem vinnur óreglulega vaktavinnu, žarf į aš halda. Allar fullyršingar um aš mašurinn geti nįš višeigandi hvķld eftir styttri svefn en sjö til įtta klukkustundir eru rangar enda sżna nišurstöšur rannsókna um svefnžörf mannsins allar sömu nišurstöšur.

Af hverju eru flugįhafnir žreyttar?

Tękninni hefur fleygt fram. Hśn hefur fariš fram śr lķkamlegu žoli og getu einstaklingsins. Nśtķmaflugvélar fljśga hratt yfir mörg tķmabelti ķ einni flugferš. Aukin fluggeta nżjustu flugvéla felst mešal annars ķ žvķ aš žęr geta veriš lengur į lofti og ekki žarf aš lenda meš įkvešnu millibili til žess aš „hvķla“ flugvélarnar en annaš į ķ hlut hvaš mannskepnuna įhręrir. Mašurinn er ekki vél og žarf aš fį reglubundna hvķld sem er best fengin, eins og įšur hefur komiš fram, meš góšum svefni. Segja mį aš rót žreytunnar hjį flugįhöfnum sé langar flugvaktir (lengri en 8 klst.), tķšar flugferšir, óreglulegur vinnutķmi, ónęgur svefn og truflun į lķkamsklukkunni ķ kjölfar flugferša yfir mörg tķmabelti. Vaktavinna ruglar lķkamsklukkuna, hśn skeršir svefngęši og getur žannig haft įhrif į frammistöšu fólks ķ leik og starfi.

Af hverju er žetta ekki lagaš?

• Alvarleiki ofžreytunnar er stórlega vanmetinn. Ef til vill er ofžreytan vanmetin vegna žess aš flugverjinn įttar sig ekki į įstandi sķnu eša hversu žreyttur hann er. Mjög žreyttur flugverji getur veriš eins og undir įhrifum įfengis (samsvarandi 5% įfengismagni ķ blóši) og žvķ óhęfur aš taka mikilvęgar įkvaršanir sem oft žarf aš taka ef óvęnt atvik koma upp. Eflaust hafa margir upplifaš žį tilfinningu aš finnast žeir léttir ķ höfšinu žegar flogiš er frį vestri til austurs. Viš žęr ašstęšur eru margir óhęfir til aksturs nįkvęmlega eins og um įfengisneyslu sé aš ręša.

• Mistök ķ starfi eru ekki tengd viš žreytu flugverjans (fluglišinn missir hluti śr höndum, hrasar, man ekki hvaš faržeginn vill drekka eša hvaš hann ętlaši aš nį ķ o.s.frv.).

• Mikil žreyta mešal flugverja getur bent til aš bęta žurfi flugskrį eša žį stjórnunarlegu žętti sem geta haft įhrif į žreytu og vellķšan flugverja ķ starfi.

• Flugverjarnir geta veriš feimnir aš višurkenna aš žeir séu žreyttir og ef til vill illa hęfir aš sinna starfi sķnu og reyna žį aš fela įstand sitt. (not fit to fly). Hvaš er žį til rįša fyrir žreytta flugverja? Til žess aš skilja vandann žarf aš fręša žį sem aš mįlinu koma um vaktavinna og hvernig langar flugferšir yfir mörg tķmabelti geta ruglaš lķkamsklukkuna og orsakaš ofžreytu į mešal flugįhafna. Įn žeirrar kunnįttu og skilnings er hętta į aš žeir žęttir, sem stušla aš ofžreytu į mešal flugįhafna, verši ekki bęttir. Hjį flestum erlendum flugfélögum fer fram sérstök fręšsla fyrir flugįhafnir um orsakir ofžreytu (fatigue), flugžreytu (jet-lag) og hvernig best er aš vinna į žreytu tengdri örum flugferšum yfir mörg tķmabelti. Slķk fręšsla ętti aš vera jafnsjįlfsögš og öryggisžjįlfun žar sem of žreyttir flugverjar eru ógn viš öryggi um borš. Flugverjar vinna į vöktum, žeir eru oft viš störf žegar lķkamsklukkan segir aš žeir ęttu aš vera sofandi og žurfa eftir nęturvaktir aš sofa į daginn žegar lķkamsklukkan er į skjön viš vökuįstand žeirra. Eitt af mikilvęgustu atrišunum til aš sporna viš ofžreytu hjį flugįhöfnum er uppröšun flugvakta į flugskrį. Best er aš žeim sé rašaš upp žannig aš flugįhafnir nįi góšri nęturhvķld į milli flugvakta og męti śthvķldar į vakt. Ekki sķšur aš flugverjar gefi sér tķma til žess hvķlast į frķvöktum.

Orsök ofžreytu hjį flugįhöfnum er talin vera 95% vegna svefnskorts og svefnvandamįla frekar en streitu, kvķša eša óśtskżršra lķffręšilegra žįtta. Svefninn er eina hvķldin sem endurnęrir lķkama og sįl. Ef ašstęšur leyfa einungis stuttan svefn žį getur 20 mķnśtna svefn bętt lķšan og įrvekni. Margir eiga erfitt meš aš nį góšri slökun fyrir flugvakt og žvķ er mikilvęgt aš reyna aš draga śr allri streitu og skapa eins róandi umhverfi og hęgt er til žess aš geta sofnaš. Sjįlfsagt er aš leggja sig ef žreyta segir til sķn į mišjum degi, en sį svefn mį ekki hafa įhrif į nętursvefninn.

Reglubundin hreyfing, helst utan dyra, reynist mörgum góš endurnęring og stušlar aš betri nętursvefni. Žó getur mikil hreyfing fyrir svefn haft slęm įhrif į gęši hans. Allri notkun į örvandi efnum, svo sem kaffi og nikótķni, er best aš stilla ķ hóf fyrir svefn, en kaffi reynist mörgum vel žegar žreyta og syfja lęšist aš mešan į vinnu stendur. Fyrir žį sem ekki drekka kaffi er hęgt aš kaupa koffein tyggjó ķ Bandarķkjunum en įhrif žess eru žau sömu og aš drekka kaffi.

Ķ žessum pistli hefur veriš fjallaš um ofžreytu og afleišingar hennar. Ég hef ašeins fjallaš um ašalatrišin sem snerta ofžreytu. Nęsti pistill fjallar um svefn og svefnvandamįl sem snerta flugverja ķ tengslum viš starf žeirra. 


Hvaša žęttir hafa įhrif į svefn og svefnvenjur hjį flugfreyjum og- žjónum?

Ķ febrśar 2016 var gerš könnun mešal flugfreyja og -žjóna į svefnvenjum žeirra. Meginmarkmišiš var aš skoša svefn stéttarinnar sem vinnur óreglulega vaktavinnu og skoša hvaša žęttir hafa įhrif į gęši hans og lengd. Sķfelld röskun į lķkamsklukkuninni hefur įhrif į svefninn og getur valdiš svefntruflunum auk žess sem mikiš vinnuįlag hefur neikvęš įhrif į hvķld og svefn.
Slóš inn į könnunina sem samanstóš af 16 spurningum var sett inn į lokaša sķšu flugfreyja- og žjóna į Fésbókinni. Um hentugleikaśrtak er žvķ aš ręša žar sem fólk fylgist misvel meš žvķ sem žar fer fram og ekki eru allir félagsmenn aš nota Fésbókina. Alls svörušu 174 žįtttakendur,164 konur og tķu karlar. Notašur var samanburšarhópur sem var fundinn ķ gegnum Fésbókina alls 355 žįtttakendur, žar af tveir karlmenn. Um helmingur samanburšarhóps stundaši dagvinnu og fjóršungur vaktavinnu (dag-, kvöld-, nęturvaktir).

Nišurstöšur:

Athyglisvert var aš sjį hversu langan tķma žaš tók žįtttakendur aš sofna en hjį flugfreyjum og žjónum voru svörin afar misjöfn eša allt frį einni mķnśtu upp ķ tvęr klukkustundir en algengasta svariš var 5-30 mķnśtur. Žaš tók samanburšarhóp skemmri tķma aš sofna trślega eiga žįtttakendur ķ žeim hópi ekki viš einkenni flugžreytu (jet-lag) og truflun į lķkamsklukkunni aš strķša eins og flugįhafnir. Sį tķmi sem tekur einstaklinginn aš sofna er oft męlikvarši į įkvešna žętti svo sem hversu tilbśinn viškomandi er til žess aš fara sofa, hvort hann žjįist af flugžreytu (jet lag) eša hversu žreyttur hann er žegar hann leggst til svefns.

Helmingur flugfreyja og -žjóna var sammįla fullyršingunni aš žeir hefšu sofnaš ķ starfi įn žess aš hafa ętlaš sér žaš en ķ meistararannsókn minni sögšust tęp 17% flugfreyja og -žjóna hafa sofnaš į flugi. Žaš mį žvķ velta fyrir sér hvort žįtttakendur séu farnir aš treysta sér til žess aš svara af einlęgni viškvęmri spurningu eša hvort fjöldi žeirra sem hafa sofnaš ķ starfi hefur aukist. Um 31% žįtttakenda hjį samanburšarhópi hafši sofnaš ķ starfi įn žess aš hafa ętlaš sér žaš.
Žaš sem helst truflar svefn flugfreyja- og žjóna er hręšsla viš aš sofa yfir sig, žar į eftir kom streita, įhyggjur og kvķši. Ķ fyrri könnun frį 2013 var lķka helsta truflun aš sofa yfir sig žį skyldur vegna fjölskyldu svo sem ung börn og rśmfélagi (hrotur). Žar kom lķka ķ ljós aš C flugfreyjur og -žjónar voru žreyttastust ķ morgunflugi sem skżrist lķklega af žvķ aš sį hópur er meš yngstu börnin. Ķ samanburšarhópnum voru įhyggjur, streita og kvķši helsta truflunin en mun fęrri ķ žeim hópi merktu viš aš vera hrędd um aš sofa yfir sig žar sem žaš breytir trślega litlu fyrir meirihlutann žó žeim seinki ašeins.
Žaš vekur athygli aš kvķši og lķkamlegir verkir voru įberandi meiri hjį samanburšarhópi, sem er umhugsunarefni žar sem stoškerfisverkir og stoškerfisvandamįl hafa męlst hjį um 70% flugfreyjum og -žjónum. Kvķši męlist hįr ķ okkar samfélagi ef marka mį nišurstöšur į landsvķsu en ķ žessari könnun kom ķ ljós aš 28% flugfreyja-og- žjóna töldu kvķša hafa įhrif į svefn sinn, en 38% einstaklinga ķ samanburšarhóp töldu svo vera. Allir finna kvķša einhverntķma į ęfinni og telst kvķši ešlileg višbrögš viš įlagi og erfišum ašstęšum. Kvķši getur žó oršiš vandamįl hjį einstaklingum ef hann er óešlilega mikill eša kemur upp įn röklegs samhengis.

Žegar rżnt er ķ hvaša ašferšir eru helst notašar til aš sofna į kvöldin (fyrir morgunflug eša vinnu) viršist lyfjanotkun hjį flugfreyjum og -žjónum vera aš aukast. Įriš 2013 tóku 21% flugfreyja- og žjóna lyfsešilsskyld svefnlyf, 13,5% tóku inn ólyfsešilskyld lyf svo sem verkjatöflur eša ofnęmislyf sem innihalda róandi įhrif og 10% tóku inn hórmóniš melatónin.
Ķ žessari könnun tóku 16% inn lyfsešilsskyld lyf, 14,3% ólyfsešilskyld lyf en 21% hormóniš melatónin. Inntaka melatonins er vaxandi og męlist hśn helmingi hęrri en įriš 2013. Žó melatonin sé ekki beint svefnlyf er mikilvęgt aš žaš sé tekiš notaš ķ réttum skömmtum og į réttum tķma (sjį pistil um melatónin inntöku fyrir flugįhafnir). Notkun svefnlyfja ķ samanburšarhópnum var helmingi minni en hjį flugfreyjum og –žjónum, nęr notkun į landsvķsu. Um helmingur flugfreyja og -žjóna nota reglulega eša stöku sinnum einhverskonar lyf til žess aš sofna og er lķklega algengast aš žau séu notuš fyrir morgunflug. Įriš 2013 merktu tveir innan flugfreyju- og žjónahópsins viš aš žeir nżttu sér įfengi til žess aš sofna, nś žremur įrum seinna ( ķ žessu žżši) eru sex sem nżta įfengi til slķks.

Flugfreyjur og -žjónar žurfa įvallt aš vera vökul ķ starfi sķnu sem öryggisveršir hvenęr sem er sólarhringsins svo žaš kemur ekki į óvart aš žau leiti allra leiša til aš skila sķnu. Mikilvęgt er aš auka fręšslu til aš draga sem mest śr truflun į lķkamsklukkunni og aš tryggja aš ef einstaklingur tekur inn svefnlyf aš žau séu tekin inn į réttum tķma og ķ réttri skammtastęrš.

Of lķtill nętursvefn og erfileikar meš aš sofa fyrir morgunflug er žekkt vandamįl hjį flugfreyjum og –žjónum. Svefn fyrir morgunflug reyndist vera 5 klst en var 6:45 klukkustundir įriš 2013 og viršist žvķ hafa styšst. Svefn samanburšarhóps fyrir sinn vinnudag er talsvert lengri en hjį flugfreyju og -žjónum eša 7 klukkustundir. Flugfreyjur og -žjónar reyna aš bęta sér svefntapiš upp į frķdögum og sofa žį aš mešaltali 9,2 klukkustundir eša um rśmri klukkustund lengur en samanburšarhópurinn į sķnum frķdögum. Bįšir hópar töldu sig žurfa um 8 tķma svefn til aš vera śthvķld.

Lokaorš:

Svefn flugfreyja og žjóna helst ķ hendur viš vinnutķma žeirra og er stuttur fyrir morgunflug en lengri į frķdögum og fyrir sķšdegisflug. Til aš draga śr žreytu og koma ķ veg fyrir svefnvandamįl er naušsynlegt aš auka fręšslu frį fagfólki og taka meira tillit til lķkamsklukku viš uppsetningu į vinnuskrįm og gera rįš fyrir reglulegri hvķld.
Lyf geta hjįlpaš verulega til aš laga svefnvandamįl en hafa žarf ķ huga aš žau eru alltaf tķmabundin lausn. Lyfjanotkun stéttarinnar er nokkuš įhyggjuefni žar sem hętta į aš ef žau eru tekin inn of seint geti žaš valdiš svefndrunga ķ starfi auk žess sem sum lyfjanna eru įvanabindandi. Fyrir žį fyrir žį sem eiga erfitt meš svefn t.d. fyrir morgunflug hefur hugręn atferlismešferš (HAM) gefiš góša raun og vinnur markvisst aš žvķ aš uppręta žann vķtahring sem fólk getur lent ķ.

Flugfreyju- og žjóna hópurinn stendur sig frįbęrlega ķ starfi hvort sem hann er žreyttur eša óžreyttur en žreytu og svefnleysi ber įvallt aš lķta alvarlegum augum ķ eins mikilvęgu starfi og flugfreyjur og- žjónar sinna.



Lķkamsklukkan og tķšarhringur flugfreyja

Röskun į lķkamsklukkunni viš flugferšir yfir fleiri en fjögur tķmabelti getur framkallaš streitu hjį flugžjónustulišum. Streitan hefur įhrif į fjölmarga žętti eins og t.d. svefn, śthald, einbeitningu, meltingu og hormónaframleišslu auk getu flugfreyjunnar til žungunar.

Rśmlega 20% flugfreyja į barnseignaraldri verša fyrir truflun į ešlilegri hormónaframleišslu sem hefur įhrif į getu žeirra til žungunar. Hormónatruflun getur valdiš seinkun į egglosi og valdiš óreglulegum tķšablęšingum og ótķmabęru fósturlįti.

Flugfreyjur eru tvisvar sinnum lķklegri til aš verša fyrir ótķmabęru fósturlįti į fyrstu žremur mįnušum mešgöngu en kynsystur žeirra sem starfa į jöršu nišri. Meš auknu starfshlutfalli eykst hęttan į fósturlįti.

Geimgeislunin sem flugžjónustulišar verša stöšugt fyrir ķ starfi er óęskileg fyrir barnshafandi flugfreyjur (sjį pistil um geimgeislun).

Hvaš er žaš sem hefur įhrif į tķšahring flugfreyjunnar ?

Undir ešlilegum kringumstęšum eykst framleišsla hormónsins melatónķn žegar dimma tekur og viš žaš eykst syfja. Żmislegt getur dregiš śr framleišslu žess svo sem eins og birta aš kvöldi og nęturlagi. Hormóniš vinnur ekki einungis gegn svefnleysi og flugžreytu heldur stillir žaš lķkamsklukkuna fyrr aš stašartķma žegar flogiš er yfir tķmabelti. Melatónin hefur kešjuverkandi įhrif į framleišslu (seytingu) annarra hormóna ķ lķkamanum, svo sem framleišslu kvennhormónanna LH, FSH, estrogen, progesteron, vaxtarhormónsins gónadótrópķns, oxżtósķns og kortisóls. Flugfreyjur sem verša reglulega fyrir röskun į lķkamsklukkunni er hęttara viš seinkun į egglosi vegna minni framleišslu hormónsins melatónķn. Seinkun į egglosi getur haft įhrif į tķšablęšingar meš žeim afleišingum aš óešlilega langur tķmi lķšur į milli žeirra. Ešlilegur tķmi milli tķšablęšinga er um žaš bil 26-28 dagar.

Hormóniš kortisól, sem oft er kallaš stresshormón, eykst viš įlag. Aukin framleišsla žess hęgir aftur į móti į framleišslu progesterons en rétt magn žess er naušsynlegt. Progesteroniš hjįlpar konunni aš verša žunguš og višheldur žunguninni. Magn žess veršur aš vera innan ešlilegra marka hjį barnshafandi flugfreyjum svo mešgangan gangi ešlilega fyrir sig. Hormónatruflun sem veršur viš röskun į lķkamsklukkunni sem hér er lżst getur haft įhrif į tķšahring flugfreyjunnar og möguleika į getnaši hjį žeim sem eru aš reyna verša barnshafandi eša stušlaš aš ótķmabęrum getnaši ef varnir eru ekki notašar.

Einnig hafa rannsóknir sżnt aš flugfreyjur eru ķ aukinni hęttu aš fęša fyrir tķmann og aš fęšingaržyngd barnsins sé undir mešallagi. Barnshafandi flugfreyjur ęttu aš fljśga stuttar, sérvaldar flugferšir og vera ķ skertu vinnuhlutfalli. Starfiš er lķkamlega erfitt og krefst lķkamlegs śthalds sem margar barnhafandi konur rįša illa viš. Geimgeislunin ein og sér sem barnshafandi flugfreyjur verša fyrir ķ starfi er trślega of mikil ef grannt er skošaš. Tališ er aš flugįhafnir ķ fullu starfi verši fyrir mįnašarlegri geimgeislun sem svari til žriggja til fjögurra lungnaröngenmyndataka eša fleiri. Barnshafandi kona myndi hugsa sig tvisvar um įšur en hśn fęri ķ svo margar röngenmyndatökur fyrstu fimm mįnuši mešgöngu. Flugfreyjan veit ekki betur žvķ višeigandi fręšslu um mįlefniš skortir mešal stéttarinnar.

Ķ ljósi žessara nišurstašna vęri ęskilegt aš barnshafnandi flugfreyjur vęru ķ barneignafrķķ į launum alla mešgönguna en fjölmörg erlend flugfélög veita flugfreyjum frķ frį störfum mešan į mešgöngu stendur meš velferš móšur og fósturs ķ huga.


Aukiš minnisleysi hjį flugfreyjum og- žjónum

Sem betur fer er stöšugt veriš aš rannsaka įhrif langra flugferša į flugįhafnir og eru nišurstöšur žeirra įhugaveršar žó žęr séu ekki ķ hag flugžjónustuliša.                 Nišurstöšur erlendra rannsókna eiga einnig viš um ķslenska flugžjónustuliša og žvķ įhugaveršar sökum žess. Breskir rannsakendur męldu kortisól magn (stress hormón) ķ munnvatni flugžjónustuliša sem uršu reglulega fyrir truflun į lķkamsklukkunni sökum flugs yfir mörg tķmabelti. Ķ ljós kom aš kortisól magn ķ munnvatni žeirra var mun hęrra og višvarandi allan vinnudaginn mišaš viš flugžjónustuliša sem flugu styttri flugferšir įn truflunnar į lķkamsklukkunni. Žvķ hęrra sem stress hormóniš męldist hjį flugžjónustulišunum žvķ fleiri andleg og lķkamleg einkenni komu ķ ljós hjį žeim.

lengur sem flugžjónustulišarnir voru meš óešlilega hękkun į stress hormóninu ķ munnvatni (įrafjöldi) žvķ fleiri einkennum kvörtušu žeir yfir. Einkennin voru minnisleysi, skert langtķmaminni og skertur hęfileiki til rökhugsunnar.

Einkennin voru įberandi eftir fimm įra višveru ķ starfi og jukust meš hękkandi starfsaldri. Röngtenmyndataka į heila flugžjónustulišanna sem uršu fyrir reglulegri truflun į lķkamsklukkunni,sżndi einnig rżrnun į hęgri gagnaugablaši heilans. Engin heilarżrnun var merkjanleg hjį žeim flugžjónustulišum sem ekki uršu fyrir truflun į lķkamklukkunni.

Žekkt er aš įverkar eša slys sem verša į gagnaugablaši heilans leiši til minnisleysis og skertrar vitsmunalegrar getu hjį heilbrigšum einstaklingum.

Žessar nišurstöšur eru įhugaveršar sérstaklega ķ ljósi žess aš margir flugžjónustulišar kvarta undan auknu minnisleysi įn žess aš įtta sig į įstęšu žess. Aš sjįlfsögšu geta fleiri žęttir haft įhrif į aukiš minnisleysi svo sem hękkandi aldur, sjśkdómar, andlegt įstand, įfengis- og lyfjainntaka. Žörf er į višeigandi rįšstöfunum til žess aš višhalda og bęta heilbrigši flugžjónustuliša ķ starfi. 


Nęsta sķša »

Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband